Το αρχαίο ελληνικό δράμα

«Έστιν ουν τραγωδία, μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας, μέγεθος εχούσης, ηδυσμένω λόγω, χωρίς εκάστου των ειδών εν τοις μορίοις, δρώντων και ου δι’ απαγγελίας, δι’ ελέου και φόβου περαίνουσαν την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». (Αριστοτέλης)

Το δράμα είναι μία πράξις που απέκτησε από την αρχαιότητα ειδική σκηνική σημασία και ταυτίζεται με τον όρο θέατρον, δηλαδή τον τόπο όπου θεώνται οι θεαταί τα δρώμενα. Αποτελείται από την τραγωδία και την κωμωδία, που προήλθαν το πιθανότερο από ιεροτελεστίες οι οποίες αποτελούσαν μέρος της λατρείας του Διονύσου. Στη διάρκεια των ιεροτελεστιών αυτών ένας χορός, δηλαδή μια ομάδα χορευτών, με ενδυμασία Σατύρων ή τράγων έψαλλε τον διθύραμβο (ωδή της χορικής λυρικής ποίησης), και ένας «κορυφαίος» του χορού άνοιγε διάλογο μαζί τους ψάλλοντας μόνος. Επομένως η τραγωδία προέρχεται από την «τράγων ωδήν».

Αντιγόνη του Σοφοκλή – μάθημα αντίστασης στην αυθαιρεσία της εξουσίας

Το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής είχε τη φαεινή ιδέα να προτείνει την κατάργηση από το ωρολόγιο πρόγραμμα γενικής παιδείας της Β' Λυκείου του κειμένου της Αντιγόνης του Σοφοκλή, που μέχρι σήμερα διδάσκεται από το πρωτότυπο επί δίωρο σε όλες τις γενεές  επί γενεών των μαθητών που φοιτούν στην αντίστοιχη τάξη εδώ και όσο θυμόμαστε. Θεώρησε περιττή και ανούσια τη μεταλαμπάδευση στα παιδιά υπέρτατων νοημάτων που το έργο αυτό επαγγέλλεται εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Ευτυχώς, οι φιλόλογοι, που συνεχώς κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου στα θέματα Αρχαίων Ελληνικών και Ιστορίας, αντέδρασαν δυναμικά και ανάγκασαν το υπουργείο Παιδείας να ανακρούσει πρύμναν. Αλλιώς θα αποχαιρετούσαμε και την Αντιγόνη, ένα έργο-πρότυπο που ενέπνευσε και εμπνέει την πολιτισμένη ανθρωπότητα, όπως τονίζει σε ανακοίνωσή της η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων. Ο εξοβελισμός της Αντιγόνης θα συμπλήρωνε το ήδη υπάρχον έλλειμμα παιδείας και θα μας άφηνε χωρίς άλλη μια μαθητεία στην αντίσταση απέναντι στις αυθαιρεσίες της εκάστοτε εξουσίας και χωρίς ανάδειξη της αγάπης ως υπέρτατης αξίας. Ιδέες που στην εποχή μας αναζητώνται με τον φανό.

Οι «Πέρσαι» του Αισχύλου

Το 472 π.Χ. ο Αισχύλος νίκησε με μια τετραλογία που περιελάμβανε τις τραγωδίες Φινεύς, Πέρσαι, Γλαύκος, Ποτνιεύς και το σατυρικό  δράμα Προμηθεύς Πυρκαεύς. 

Οι Πέρσαι είναι το παλαιότερο σωζόμενο έργο του δραματουργού, ενώ από τα άλλα τέσσερα, μυθολογικού περιεχομένου, δεν διασώζονται παρά μηδαμινά σπαράγματα. Είναι, επομένως, οι Πέρσαι το πρώτο πλήρες δράμα στην ιστορία του θεάτρου και ταυτόχρονα το μόνο δραματικό έργο που διασώζεται με ιστορικό περιεχόμενο.  Χρησιμεύει πολύ για τη μελέτη του δράματος, ωστόσο δεν είναι κάτι εντελώς καινούργιο για την εποχή του Αισχύλου. Ο Φρύνιχος είχε παρουσιάσει δύο τουλάχιστον φορές έργα εμπνευσμένα από την ιστορική πραγματικότητα. Για το ένα, μάλιστα, τη Μιλήτου άλωσι, είχε υποχρεωθεί να πληρώσει ο ίδιος και πρόστιμο επειδή είχε υπενθυμίσει στο αθηναϊκό κοινό «οικεία κακά», την καταστροφή δηλαδή της Μιλήτου από τους Πέρσες. Το δε δεύτερο έργο του Φρυνίχου –Φοίνισσαι– έχει ακριβώς το ίδιο θέμα με τους Πέρσες, την καταστροφή των Περσών από τους Έλληνες στη Σαλαμίνα.

Οιδίπους Τύραννος, δέσμιος μιας άφευκτης αναγκαιότητας

«Ο μηδέν ειδώς Οιδίπους» αναζητεί την αλήθεια

Ένα από τα πιο τέλεια έργα όλων των εποχών, που αποτυπώνει καθαρά την τραγικότητα σε ολόκληρη την ιστορία της λογοτεχνίας. Άξιο απορίας ωστόσο και ειρωνεία το γεγονός ότι στην εποχή του δεν βραβεύθηκε, καθώς ηττήθηκε από τον Φιλοκλή, όπως παραδίδεται!  Η διδασκαλία του δράματος τοποθετείται κατά πάσα πιθανότητα στο πρώτο μισό της δεκαετίας 430-420 π.Χ.

Ως προς τη μορφή του ο Οιδίπους Τύραννος αποτελεί την κορύφωση των επιτευγμάτων της κλασικής ελληνικής τραγωδίας. Σε αυτή τη δημιουργία του Σοφοκλή συναντούμε μια δύναμη και μια συνοχή στη σύνθεση καινούργια, και έναν ήρωα που δεν βρίσκεται μόνο στο κέντρο αυτού του έργου αλλά το γεμίζει με την παρουσία του.  Το πώς ο άνθρωπος, σέρνοντας και τραβώντας το δίχτυ μπερδεύεται όλο και πιο σφιχτά μέσα στα νήματά του και τελικά όλα τα οδηγεί στην κατάρρευση διαμορφώνεται σε αυτή την τραγωδία με μια αριστοτεχνία στη συμπύκνωση και στην ένταση που δεν έχει όμοιό της στη δραματική λογοτεχνία. 

Αντόν Πάβλοβιτς Τσέχωφ - έτη μπροστά από την εποχή του

 (Ταγκανρόγκ, Ρωσία, 1860 - Μπάντεβαϊλερ, Γερμανία 1904)

Κορυφαίος θεατρικός συγγραφέας και ο εξοχότερος από τους σύγχρονους διηγηματογράφους.  Λειτουργώντας υπαινικτικά, με ύφος λιτό, με απαράμιλλη ευαισθησία, ανθρωπιά και γνώση για το ανθρώπινο συναίσθημα, αλλά και με την ψυχρότητα του επιστήμονα, καταγράφει τη θλίψη, τη ρουτίνα, την έλλειψη επικοινωνίας, τους ανολοκλήρωτους πόθους και τις αδυναμίες των ανθρώπων. Μέσα σε έναν κόσμο που πεθαίνει, ο Τσέχωφ διαβλέπει την ελπίδα της φωτεινής αυγής, όπου οι άνθρωποι, λιγότερο σκληροί, λιγότερο εγωιστές, θα δημιουργήσουν έναν κόσμο ευτυχισμένο, μια ζωή βασισμένη στην εργασία και στην επιστήμη.

Γιος δουλοπάροικου που εξαγόρασε την ελευθερία του και έγινε βιοπαλαιστής μικροπαντοπώλης αλλά και συνάμα τυραννικός προς την οικογένειά του και μέθυσος. Έτσι, τα παιδικά του χρόνια του άφησαν οδυνηρές αναμνήσεις που με τα μετέπειτα βιώματά του αφομοιώθηκαν και αναπλάσθηκαν στα μοναδικά έργα του. Έλαβε την καλύτερη μόρφωση και το 1884 πήρε το πτυχίο της Ιατρικής. Για να συντηρήσει τη μητέρα και τα τρία μικρότερα αδέλφια του, ξεκίνησε ως ελεύθερος δημοσιογράφος. Από το 1888 αρχίζει μια σειρά που φθάνει στα 50 διηγήματα, στα οποία, μαζί με τα θεατρικά του έργα, στηρίζεται αυτή η φήμη του. Ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με το σοβαρό θέατρο, το χιούμορ όμως πάντα καραδοκεί, υπαινικτικό και υποδόριο. Ένα από τα αξιολογότερα διηγήματα αυτή την εποχή είναι το Μια ανιαρή ιστορία (1889), που εντυπωσιάζει η ευφυΐα και η βαθύτατη διαίσθηση που αναδύεται από το έργο, και μάλιστα από έναν νεαρό στην ηλικία συγγραφέα. Αυτό το διήγημα μαζί με το θεατρικό έργο Ιβάνωφ συμπεριλαμβάνονται σε μια ομάδα έργων που έχουν χαρακτηρισθεί ως κλινικές μελέτες.

Σοφοκλής: «ισορροπία τρόμου» στην ποιητική σύλληψη του κόσμου

(497/96 π.Χ. στον Ίππιο Κολωνό, βορειοδυτικά του άστεως, στην ομώνυμη σημερινή συνοικία - 406 π.Χ.). Επειδή βρίθουν οι μαρτυρίες με πολλά μυθοπλαστικά στοιχεία για τη ζωή του τραγικού ποιητή, τα ελάχιστα βιογραφικά στοιχεία μάς τα παραδίδει ο Βίος του, γραμμένος πιθανότατα κατά τον 1ο αιώνα π.Χ.
Εκεί διαβάζουμε ότι πατέρας του ήταν ο εύπορος χαλκουργός Σόφιλλος, και ότι έλαβε επιμελημένη αγωγή και παιδεία. Είχε σωματικό κάλλος, ζηλευτή χάρη και ψυχική ευγένεια, καθώς και μουσικές ικανότητες που διδάχτηκε από τον περίφημο δάσκαλο Λάμπρο.
Όταν μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας εορτάστηκαν τα επινίκια, ο Σοφοκλής επελέγη ανάμεσα σε πολλούς εφήβους ως επικεφαλής του χορού γύρω από το τρόπαιο της νίκης.
Ξεχώρισε για την εξαίρετη αγάπη του προς την Αθήνα («φιλαθηναιότατος»), και το 443/42 π.Χ. εξελέγη πρόεδρος των ελληνοταμιών (επιτροπή που διαχειριζόταν τους φόρους που κατέβαλλαν τα μέλη της Αθηναϊκής Συμμαχίας), ενώ το 440 εξελέγη στρατηγός και έλαβε μέρος με τον Περικλή στον Σαμιακό πόλεμο, και πιθανώς αργότερα εξελέγη άλλες δύο φορές.
Ο Σοφοκλής διακρινόταν και για την ευσέβειά του προς τους θεούς.
Τοιουτοτρόπως, όταν οι Αθηναίοι εισήγαγαν τη λατρεία του Ασκληπιού το 420 π.Χ., ο ποιητής συνέθεσε τον υμνητικό παιάνα προς τον θεό και τιμήθηκε ως ήρωας Δεξίων.

Αισχύλος, ο δημιουργός της αρχαίας τραγωδίας

(525-456 π.Χ.). Γιος του Ευφορίωνα, γεννήθηκε στην Ελευσίνα και έζησε στην Αθήνα κατά την εντυπωσιακή ακμή της, μάρτυρας ιστορικών γεγονότων όπως η δράση των Πεισιστρατιδών, ο φόνος του Ιππάρχου, η ανατροπή του Ιππία, η περσική εισβολή του 490 π.Χ. και η μάχη του Μαραθώνα, η περσική εισβολή του 480 π.Χ. και η ναυμαχία της Σαλαμίνας (και στις δύο μάχες πολέμησε), η άνοδος του Κίμωνα και αργότερα του Περικλή.

Ήταν ο κυριότερος τραγικός ποιητής στην Αθήνα κατά το πρώτο μισό του 5ου αιώνα π.Χ.
Έγραψε 70-90 τραγωδίες και κέρδισε το πρώτο βραβείο 13 φορές, δηλαδή για 52 τραγωδίες και σατυρικά δράματα.
Από αυτές σώζονται μόνο επτά: Πέρσες (427 π.Χ., 1ος), Επτά επί Θήβας (467 π.Χ., 1ος), Ικέτιδες (460-450, 1ος),  Ορέστεια η οποία συγκροτεί μια τριλογία (Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες), Προμηθεύς Δεσμώτης.

Αριστοφάνης - Αχαρνής (στ. 1-42)

(Αθήνα περ. 445 – περ. 386). Ο κορυφαίος ποιητής της Αρχαίας Κωμωδίας. Ο μεγαλοφυής συνδυασμός ευρηματικής κωμικής φαντασίας, σατιρικού οίστρου, γλωσσικής ευρηματικότητας και υψηλής ποιότητας λυρισμού, μαζί με την αθυροστομία έλαμψε και έσβησε με τον Αριστοφάνη. Πολέμησε τους δημαγωγούς και τους πολεμοκάπηλους, έκρινε με σκληρότητα τον αμοραλισμό της νεολαίας, τα τεχνάσματα των νέων φιλοσόφων, τον μοντερνισμό και την ελευθεριότητα στην τέχνη. Μεγάλωσε κατά τους χρόνους της ακμής της Περίκλειας Αθηναϊκής Δημοκρατίας, έζησε την τραγωδία του Πελοποννησιακού πολέμου και την πτώση της Αθήνας αποτελώντας έτσι σημαντική ιστορική πηγή. Έργα του: Ιππής, Αχαρνής, Ειρήνη, Λυσιστράτη, Σφήκες, Θεσμοφοριάζουσες, Βάτραχοι, Νεφέλες, Εκκλησιάζουσες, Όρνιθες, Πλούτος.

 Αχαρνής - Σαββόπουλος (Παράβαση και Στάσιμο)

Λεωφορείο ο πόθος - Τενεσή Ουίλιαμς

Λεωφορείο ο πόθος - Τενεσή Ουίλιαμς

Λυσασμένη γάτα - Τενεσή Ουίλιαμς

Οι μικροαστοί - Μαξίμ Γκόρκι

Ποντικοπαγίδα - Άγκαθα Κρίστι

Ο πατέρας - Αύγουστος Στρίντμπεργκ

Ματωμένος γάμος- Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα

Μήδεια - Εὐριπίδης

ΤΡΟΦΟΣ
Εἴθ΄ ὤφελ΄ Ἀργοῦς μὴ διαπτάσθαι σκάφος
Κόλχων ἐς αἶαν κυανέας Συμπληγάδας͵
μηδ΄ ἐν νάπαισι Πηλίου πεσεῖν ποτε
τμηθεῖσα πεύκη͵ μηδ΄ ἐρετμῶσαι χέρας
ἀνδρῶν ἀρίστων. οἳ τὸ πάγχρυσον δέρας
Πελίᾳ μετῆλθον. οὐ γὰρ ἂν δέσποιν΄ ἐμὴ
Μήδεια πύργους γῆς ἔπλευσ΄ Ἰωλκίας
ἔρωτι θυμὸν ἐκπλαγεῖσ΄ Ἰάσονος·
οὐδ΄ ἂν κτανεῖν πείσασα Πελιάδας κόρας
πατέρα κατῴκει τήνδε γῆν Κορινθίαν 10
ξὺν ἀνδρὶ καὶ τέκνοισιν͵ ἁνδάνουσα μὲν
φυγῇ πολιτῶν ὧν ἀφίκετο χθόνα͵
αὐτή τε πάντα ξυμφέρουσ΄ Ἰάσονι·
ἥπερ μεγίστη γίγνεται σωτηρία͵
ὅταν γυνὴ πρὸς ἄνδρα μὴ διχοστατῇ.
νῦν δ΄ ἐχθρὰ πάντα͵ καὶ νοσεῖ τὰ φίλτατα.
προδοὺς γὰρ αὑτοῦ τέκνα δεσπότιν τ΄ ἐμὴν
γάμοις Ἰάσων βασιλικοῖς εὐνάζεται͵
γήμας Κρέοντος παῖδ΄͵ ὃς αἰσυμνᾷ χθονός·
Μήδεια δ΄ ἡ δύστηνος ἠτιμασμένη 20
βοᾷ μὲν ὅρκους͵ ἀνακαλεῖ δὲ δεξιάς͵
πίστιν μεγίστην͵ καὶ θεοὺς μαρτύρεται
οἵας ἀμοιβῆς ἐξ Ἰάσονος κυρεῖ.
κεῖται δ΄ ἄσιτος͵ σῶμ΄ ὑφεῖσ΄ ἀλγηδόσι͵
τὸν πάντα συντήκουσα δακρύοις χρόνον͵
ἐπεὶ πρὸς ἀνδρὸς ᾔσθετ΄ ἠδικημένη͵
οὔτ΄ ὄμμ΄ ἐπαίρουσ΄ οὔτ΄ ἀπαλλάσσουσα γῆς
πρόσωπον· ὡς δὲ πέτρος ἢ θαλάσσιος
κλύδων ἀκούει νουθετουμένη φίλων·

Όρνιθες - Αριστοφάνης (Θέατρο Τέχνης 1975)

 

Αισχύλος - Προμηθεὺς Δεσμώτης

	μετάφραση: Ι. Γρυπάρη Πρόλογος Κράτος Χθονὸς μὲν ἐς τηλουρὸν ἥκομεν πέδον, Σκύθην ἐς οἷμον, ἄβατον εἰς ἐρημίαν. Ἥφαιστε, σοὶ δὲ χρὴ μέλειν ἐπιστολὰς ἅς σοι πατὴρ ἐφεῖτο, τόνδε πρὸς πέτραις	Κράτος Να μας στα πέριορα τ' αλαργινά του κόσμου στους έρημους κι απάτητους Σκυθικούς δρόμους. Τώρα δουλειά σου, ω Ήφαιστε, όσα ο πατέρας πρόσταξε, να γνοιαστείς, και τον άνομο τούτο
5	ὑψηλοκρήμνοις τὸν λεωργὸν ὀχμάσαι  ἀδαμαντίνων δεσμῶν ἐν ἀρρήκτοις πέδαις. τὸ σὸν γὰρ ἄνθος, παντέχνου πυρὸς σέλας, θνητοῖσι κλέψας ὤπασεν. τοιᾶσδέ τοι ἁμαρτίας σφε δεῖ θεοῖς δοῦναι δίκην,	στα βράχια στους ψηλούς γκρεμούς να πεδικλώσεις μ' αλύσων ασύντριφτα δεσμά ατσαλένια, γιατί έκλεψε της πάντεχνης φωτιάς τη φλόγα, -τ' άνθος σου εσένα- και το χάρισε τ' ανθρώπου. Τέτοιο κρίμα χρωστάει λοιπόν να μας πλερώσει,
10	ὡς ἂν διδαχθῇ τὴν Διὸς τυραννίδα στέργειν, φιλανθρώπου δὲ παύεσθαι τρόπου.	για να μάθει του Δία την εξουσία να στρέγει και τους φιλάνθρωπους τους τρόπους του ν' αφήσει.

Αντιγόνη - Σοφοκλής

Ἀντιγόνη
ὦ κοινὸν αὐτάδελφον Ἰσμήνης κάρα,
ἆρ᾽ οἶσθ᾽ ὅ τι Ζεὺς τῶν ἀπ᾽ Οἰδίπου κακῶν
ὁποῖον οὐχὶ νῷν ἔτι ζώσαιν τελεῖ;
οὐδὲν γὰρ οὔτ᾽ ἀλγεινὸν οὔτ᾽ ἄτης ἄτερ
οὔτ᾽ αἰσχρὸν οὔτ᾽ ἄτιμόν ἐσθ᾽, ὁποῖον οὐ 5
τῶν σῶν τε κἀμῶν οὐκ ὄπωπ᾽ ἐγὼ κακῶν.
καὶ νῦν τί τοῦτ᾽ αὖ φασι πανδήμῳ πόλει
κήρυγμα θεῖναι τὸν στρατηγὸν ἀρτίως;
ἔχεις τι κεἰσήκουσας; ἤ σε λανθάνει
πρὸς τοὺς φίλους στείχοντα τῶν ἐχθρῶν κακά; 10
(Ισμήνη μου, αδελφή μου, μάτια μου,
ξέρεις ποιες συμφορές περίσσεψαν απ' τον Οιδίποδα
που δεν τις φόρτωσε σε μας τις δυο τις ζωντανες ο Δίας;
Θλίψη κατάρα, καταφρόνια και ντροπή
δεν είδα να περίσσεψε καμιά
και στις δικές μου συμφορές και στις δικές σου.
Τώρα, τι να 'ναι πάλι η προσταγή του στρατηγού
που γέμισε της αγορά προσώρας, καθώς λένε;
πήρε τ' αυτί σου κι έμαθες; ή δεν ψυχανιμίζεσαι
αντάρες εχθρικές εκείνους που αγαπάμε να σιμώνουν;)