Ο μύθος του Ηρός. Η κατά Πλάτωνα ώρα της κρίσεως

Η «Πολιτεία», μετά τους «Νόμους», είναι το πληρέστερο έργο του Πλάτωνα. Ο φιλόσοφος αναδιφά τη δικαιοσύνη, εκθέτοντας τον τύπο της τέλειας πολιτείας και εκ παραλλήλου του τέλειου ανθρώπου ως προτύπου της.
Σκοπός του να καταδείξει την ηθική ανάγκη τόσο του κράτους όσο και του ατόμου να κινούνται πάντα με γνώμονα τη δικαιοσύνη, αρετή εφικτή μόνο αν είναι καρπός  ενός γενικού συστήματος εκπαίδευσης και μόρφωσης.
Η  δικαιοσύνη είναι η ίδια η  ύψιστη Ιδέα του αγαθού, η πηγή της απόλυτης ευδαιμονίας, που συμπίπτει με τον θεό,  το απόλυτο ον, η αρχή της τελειότητας, όλης της γνώσης και ο δημιουργός του κόσμου. Σε αυτή την ιδανική πολιτεία αποκλείεται η ποίηση –από τη μυθολογία εμπνεόμενη– ως κακή επιρροή για τα παιδιά και τους νέους, διότι ο Πλάτωνας τη θεωρεί μίμηση, ψεύδος και όχι αλήθεια.

Κορνήλιος Καστοριάδης - Είμαστε υπεύθυνοι για την ιστορία μας

(Κωνσταντινούπολη 1922 - Παρίσι 1997)

Πολιτικός στοχαστής, οικονομολόγος και φιλόσοφος από τους μεγαλύτερους του 20ού αιώνα. Είχε πολιτογραφηθεί Γάλλος και ήταν εγκατεστημένος στο Παρίσι. Αντλώντας από ένα ευρύ φάσμα πηγών (αρχαία ελληνική παράδοση, επιστημολογία, κοινωνιολογία, γλωσσολογία, ψυχανάλυση) κινήθηκε με κεντρικό άξονα της σκέψης του το αίτημα της αυτονομίας. Έργα του Η γραφειοκρατική κοινωνία (1973), Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας (1975), Τα σταυροδρόμια του λαβυρίνθου (1978), κ.ά.

Παρακάτω παρατίθεται απόσπασμα από το δεύτερο μέρος της πολύ ενδιαφέρουσας συνέντευξης που έδωσε στο Παρίσι στην Τέτα Παπαδοπούλου και δημοσιεύθηκε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», στις 27 Μαρτίου 1994, με τίτλο «Είμαστε υπεύθυνοι για την ιστορία μας», και αξίζει να δοθεί η δέουσα σημασία στην καθαρή οπτική του.

Ορφέας, ο αοιδός του αγνού φωτός

Ο Ορφέας γοητεύει τα ζώα.
Ψηφιδωτό από έπαυλη της Πάφου.
3ος  αι. μ.Χ.

Χαιρετίζουμε στο θρυλικό πρόσωπο του Ορφέα έναν μεγάλο μύστη της Ελλάδας, πρόγονο της ποίησης και της μουσικής. Υπό την έννοια ότι αυτές οι δύο υποδεικνύουν την αποκάλυψη της  αιώνιας αλήθειας. Ο Ορφέας λάμπει στη διάρκεια όλων των εποχών με την προσωπική εκείνη ακτίνα ενός δημιουργικού ανδρικού πνεύματος του οποίου η ψυχή δονήθηκε από έρωτα για το αιώνιο θήλυ που ζει και πάλλεται με τριπλή μορφή μέσα στη φύση, στο ανθρώπινο είδος και στον ουρανό.

Χρονολογικά θα τοποθετηθούμε υποθετικά ίσως πέντε αιώνες πριν από τον Όμηρο. Τότε, σε όλη την Ελλάδα ο λαός, που διαισθάνεται τη φύση, τη φοβάται  αλλά και τη σέβεται, προτιμάει να λατρεύει τις θηλυκές θεότητες που παριστάνουν τις μυστηριακές δυνάμεις της γης, τις γοητευτικές ή τις τρομερές…  Οι λατρείες αυτές παρουσίαζαν την υπέρτατη θεότητα με το γυναικείο γένος. Η Ήρα στο Άργος, η Άρτεμις στην  Αρκαδία, στην Πάφο, στην Κόρινθο, η Αφροδίτη.  Με ελάχιστη επιρροή, εξορισμένοι στα υψηλά όρη και εκτοπισμένοι από τη λαμπρή ακολουθία των θηλυκών θεοτήτων, βασίλευαν μερικοί αρσενικοί και κοσμογονικοί θεοί. Επόμενο, οι γυναικείες θεότητες, μη έχοντας κάποιο κοινωνικό κέντρο ή σύνθεση, είχαν προκαλέσει έχθρες και αιματηρούς αγώνες στους διαιρεμένους λαούς.

Η «χαμένη» Ατλαντίδα του Πλάτωνα

Επάνω: Φανταστική απεικόνιση της μητρόπολης της Ατλαντίδας.
Κάτω: Η γεωγραφική θέση της χαμένης ηπείρου στον Ατλαντικό
ωκεανό, σύμφωνα με τον Πλάτωνα.

Η αναφορά του Πλάτωνα, που είναι ο μόνος ο οποίος έγραψε για την Ατλαντίδα και μάλιστα σε δύο Διαλόγους του, στον Τίμαιο και στον Κριτία, εξακολουθεί να αποτελεί αξεδιάλυτο μυστήριο που εξάπτει το ενδιαφέρον και αφήνει τη φαντασία να καλπάζει. Ένας πραγματικός μύθος, καθώς δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί αλλιώς, αφ’ ης στιγμής δεν υπάρχει καμία ένδειξη για την  ύπαρξη αυτής της ηπείρου.Υπήρξε, δεν υπήρξε η Ατλαντίδα, δεν μπορεί να δοθεί σαφής απάντηση, εφόσον οι έρευνες έχουν αποβεί άκαρπες μέχρι τώρα, δεδομένου ότι οι επιστήμονες και ερευνητές την έχουν αναζητήσει εξαντλητικά από τον Ατλαντικό και τις Αζόρες ως τις Σκανδιναβικές Χώρες, και από την αμερικανική ήπειρο ως τη Σαντορίνη και τ’ ανοιχτά της Κύπρου.

Νίτσε Φρίντριχ - η πιο διεισδυτική αντίληψη

Όλα τα όντα ως σήμερα κάτι έχουν κάνει για να ξεπεράσουν τον εαυτό τους.  Εσείς θα προτιμήσετε να γίνετε η παλίρροια αυτού του κύματος και να γυρίσετε πίσω και πάλι στο ζώο αντί να ξεπεράσετε τον άνθρωπο;

Τάδε έφη Ζαρατούστρα

1844, Ρένκεν - 1900, Βαϊμάρη.

Ένας από τους σύγχρονους στοχαστές με τη μεγαλύτερη ακτινοβολία. Η ιστορία της φιλοσοφίας, της θεολογίας και της ψυχολογίας του 20ού αιώνα δεν νοείται χωρίς αυτόν. Ο Νίτσε προχώρησε  σε μία κατά βάθος ανάλυση και εκτίμηση των θεμελιωδών πολιτιστικών αξιών των επιστημών αυτών. Προσπάθησε να αποκαλύψει τα ελατήρια που βρίσκονται κάτω από την παραδοσιακή θρησκεία, την ηθική και τη φιλοσοφία της Δύσης και αναλογίστηκε τις συνέπειες του θριάμβου της εκκοσμίκευσης του Διαφωτισμού, εκπεφρασμένες με την παρατήρησή του ότι «ο Θεός πέθανε», προσδιορίζοντας έτσι, κατά έναν τρόπο, τα θέματα καθημερινής συζήτησης των πιο διάσημων διανοουμένων της Ευρώπης, μετά τον θάνατό του, το 1900.

Περί της θρησκείας των αρχαίων Ελλήνων

Η θρησκεία, το πλέγμα των πεποιθήσεων των αρχαίων Ελλήνων για τους θεούς και τη σχέση τους με τους ανθρώπους,  μολονότι οι ρίζες της ανάγονται σε πολύ παλαιές εποχές,  έζησε, με την ανεπτυγμένη της μορφή, περισσότερο από μία χιλιετία, από την εποχή του Ομήρου ως τους χρόνους του αυτοκράτορα Ιουλιανού. Μαζί με τη θρησκεία, το εκτεταμένο σώμα των μύθων που μιλούσαν για θεούς (ουράνιους και χθόνιους, ήρωες και ιεροτελεστίες) που συμπλήρωναν το θεϊκό σύμπαν, εμπεριείχε την κοσμοθεωρία της και ενσωματώνει όλες τις πηγές της νιότης ενός πολιτισμού, αποτελώντας το ανεξάντλητο ορυχείο από το οποίο άντλησε τη θεματολογία του το θαύμα της αρχαίας ελληνικής τέχνης.

Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» του έχει συντάξει από τον 8ο π.Χ. αιώνα το ελληνικό πάνθεον, ταξινομώντας τις λατρείες και τους μύθους που αναφέρονται στη γέννηση του κόσμου και των θεών.

 Η αρχαία ελληνική θρησκεία εμφάνιζε σαφώς μια ηθική διάσταση. Οι πληροφορίες που αντλούμε είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι οι θεοί τους ενδιαφέρονται  για τη δικαιοσύνη και τις πράξεις των ανθρώπων. Αν ο άνθρωπος αμάρτανε τότε διέτρεχε τον κίνδυνο να προκαλέσει την μήνιν των θεών.

Ελευσίνια Μυστήρια – Εκάς οι βέβηλοι

Τα πιο φημισμένα αλλά και πιο μακρόβια μυστήρια του αρχαίου κόσμου. Τελούνταν στην Ελευσίνα, σε ένα επίσημο ιερό πανελλήνιας ακτινοβολίας, το οποίο βρισκόταν υπό τον αυστηρό έλεγχο του αθηναϊκού κράτους.
Η καταγωγή τους έχει τις ρίζες της στο προϊστορικό παρελθόν, παρότι η έρευνα την έχει συνδέσει κατά καιρούς κατά το πλείστον με την Αίγυπτο, αλλά και την Κρήτη, τη Θεσσαλία και τη Θράκη. Η οργανωμένη τέλεσή τους και η αναδιοργάνωσή τους παρατηρείται στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. Η ιερουργία τους ήταν αποκλειστικό προνόμιο των δύο ιερατικών γενών της Ελευσίνας, τους Ευμολπίδες (αοιδοί των ευεργετικών μολπών)  και τους Κήρυκες.

Οι γνώσεις μας λιγοστές για τα Μυστήρια αυτά, παρά την ευρεία εξάπλωσή τους σε όλον τον ελληνικό κόσμο και τον μεγάλο αριθμό των πιστών τους. Αφ’ ενός η σιωπή που επέβαλαν οι ιερείς στους μύστες, αφ’ ετέρου ο χαρακτήρας της διδασκαλίας που μεταδιδόταν μόνο προφορικά, μας περιορίζουν εξαιρετικά. Η απόλυτη μυστικότητα τηρείτο με μεγάλο σεβασμό και έχουμε μάλιστα κάποιες σπάνιες περιπτώσεις παραβατών οι οποίοι τιμωρήθηκαν αυστηρά. Όπως ο Αλκιβιάδης, που θεωρήθηκε βέβηλος επειδή κατηγορήθηκε ότι όντας σε κατάσταση μέθης μιμήθηκε τους απόκρυφους χορούς μπροστά σε αμύητους, ή ο Αισχύλος που και αυτός κατηγορήθηκε ότι αποκάλυπτε στις τραγωδίες του απόρρητα των μυστηρίων, αλλά απαλλάχθηκε.

Λιαντίνης: μια φιλοσοφική κατάδυση στη ζωή και στον θάνατο

Κατά καιρούς εμφανίζονται στο προσκήνιο της ιστορίας ορισμένοι άνθρωποι που περιβάλλονται από μια ιδιαίτερη αίγλη, οντότητες ξεχωριστές, δυσνόητες για το περιβάλλον και την εποχή τους. Έρχονται να αφήσουν ένα λιθαράκι, να εκφράσουν μια διαμαρτυρία και ύστερα αποχωρούν έτσι ξαφνικά όπως εμφανίστηκαν.
Συμβαίνει αυτό με τους σημαντικούς ανθρώπους. Και φαίνεται πως και η ίδια η ιστορία (είτε μιλάμε για την ιστορία της διανόησης, της τέχνης, του πολιτισμού, είτε για την ιστορία του κόσμου γενικά) χρειάζεται τα άτομα αυτά που έρχονται να αναταράξουν τα λιμνάζοντα νερά της και ύστερα να χαθούν, αφήνοντας όλους εμάς πίσω τους προβληματισμένους.
Ένα τέτοιο παράδειγμα ανθρώπου αποτελεί και ο καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης, που με αφορμή την παράξενη εξαφάνισή του πριν από κάποια χρόνια, έστρεψε το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης αλλά και αρκετών στοχαστών και ερευνητών σε ένα ιερό βουνό των Ελλήνων, τον Ταΰγετο, και ακόμη παραπέρα, σε θέματα ζωής και θανάτου.

Ο Καστοριάδης για την έννοια της βούλησης στον αρχαίο κόσμο

Ο Έλληνας διανοούμενος αναζητεί στα ομηρικά έπη τις ρίζες της ελληνικής αντίληψης του κόσμου

Η εξαθλίωση του ανθρώπου με την «ασθένεια της βούλησης»

Πολλά χωρία, τόσο στην Ιλιάδα όσο και στην Οδύσσεια, παρουσιάζουν ρητά τους δισταγμούς των ηρώων. Τους δείχνουν τη στιγμή της μάχης να αντιπαραθέτουν μέσα τους αντιφατικά πράγματα – αυτό που θα ονομάσει αργότερα ο Πλάτων «διάλογο ψυχής με τον εαυτό της». Ο Όμηρος χρησιμοποιεί π.χ. την έκφραση «δίχα θυμόν έχειν», προκειμένου να περιγράψει το πνεύμα του ήρωα, που αμφιταλαντεύεται μεταξύ δυο αντιφατικών θέσεων  (βλ. Οδ. π 73, που επαναλαμβάνεται ελαφρώς παραλλαγμένο στην τ 524). Και η λήψη της απόφασης συνδέεται άρρηκτα με μια ρητή ενδοσκόπηση, με τον έλεγχο των υπέρ και των κατά, των κινήτρων, που οδηγούν τον ήρωα στην πράξη ή στην αδράνεια. Όλα αυτά είναι απολύτως εμφανή σε όλη την έκταση των επών.
Παρά ταύτα παρεμβάλλεται εδώ μια συζήτηση –δευτερεύουσα σίγουρα– που δεν θα ήθελα όμως να αποφύγω. Υποστηρίχτηκε, και συνεχίζει να υποστηρίζεται, ότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει πραγματική απόφαση στον ελληνικό κόσμο, τουλάχιστον στα ομηρικά έπη, αλλά και πέραν αυτών, μέχρι τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, διότι η αρχαία Ελλάδα αγνοεί την έννοια της βούλησης.

Ο Επίκουρος και ο «Κήπος» με τη φιλοσοφία της ηδονής

Σάμος 341 – 270 π.Χ.

Έπειτα από τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη η φιλοσοφία δίνει πλέον έμφαση στο θέμα της θέσης του ανθρώπου στον κόσμο και στα ηθικά προβλήματα. Έτσι, στρέφεται προς τον ατομικισμό. Οι λόγοι: η «κρίση της πόλης» που έχει αρχίσει από τα τέλη του 5ου αιώνα και συνεχίζεται όλον τον 4ο, καθώς και οι νέες συνθήκες που επικράτησαν με την ίδρυση της αυτοκρατορίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των βασιλείων στα οποία κατατεμαχίστηκε.

Μετά τη διάλυση της πόλης-κράτους και τον κλονισμό της θρησκείας και της ηθικής, οι πολίτες, στον νέο και απέραντο αυτόν κόσμο, νιώθουν απομονωμένοι και αδύναμοι αναζητώντας μέσα τους πια δικές τους αρχές και νέα ιδεώδη για να αποκτήσουν μια νέα ταυτότητα απέναντι στο κοινωνικό σύνολο. Δύο άλλα χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου είναι ότι το κέντρο της ελληνικής φιλοσοφίας δεν είναι μόνο η Αθήνα, αλλά και ότι δεν έχουμε πλέον να κάνουμε με προσωπικότητες αλλά με φιλοσοφικά ρεύματα.

Μία από αυτές τις φιλοσοφικές τάσεις είναι και η Επικούρεια Σχολή που ιδρύθηκε από τον Επίκουρο, ο οποίος γεννήθηκε στη Σάμο από Αθηναίους γονείς που βρίσκονταν εκεί ως κληρούχοι για την αντιμετώπιση της απειλής της αποστασίας της Σάμου από τη Δεύτερη Ναυτική Συμμαχία. Ο Επίκουρος είχε και αυτός τις δικές του εμπειρίες από την εξωτερική και την εσωτερική πτώση της Αθήνας – από τη μετατροπή του αθηναϊκού κράτους σε απλό αντικείμενο της πολιτικής άλλων. Σε ηλικία 18 χρόνων γύρισε στην πατρίδα του για να εκπληρώσει τα στρατιωτικά του καθήκοντα, έπειτα περιπλανήθηκε επί 15 έτη στην Κολοφώνα, στη Λάμψακο και στη Μυτιλήνη και κατόπιν εγκαταστάθηκε οριστικά στην Αθήνα, όπου αποφάσισε «συστήσασθαι σχολήν» (Διογ. Λαέρτιος), ιδρύοντας τον Κήπο, σε ένα μικρό κτήμα λίγο έξω από την πόλη, όπου έζησε και δίδαξε επί 35 χρόνια ως τον θάνατό του. Οι πληροφορίες που έχουμε είναι για μια κοινότητα ανοιχτή σε όλους που διαβιούσε  ήσυχα και λιτά, σε αυτήν ανήκαν άνδρες, γυναίκες, σκλάβοι, και μερικές εταίρες, και είχε αναγάγει τη φιλία σε ύψιστη σημασία.

Η φιλοσοφική θεωρία του Σωκράτη

Την κοσμολογική περίοδο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας (που αφορούσε το κύριο μέλημα των Προσωκρατικών ή αλλιώς φυσικών φιλοσόφων να λύσουν το μεταφυσικό πρόβλημα της φύσης και της γένεσης του κόσμου) ακολούθησε η ανθρωποκεντρική περίοδος.

Η περίοδος αυτή τοποθετείται στην Αθήνα, τη μεγαλύτερη και ισχυρότερη πόλη-κράτος και το σημαντικότερο πνευματικό κέντρο κατά τον 5ο αι. π.Χ.

Και φυσικά εγκαινιάζεται από τον κορυφαίο φιλόσοφο Σωκράτη, ο οποίος θα στρέψει οριστικά πλέον την προσοχή από τη φύση στον ίδιο τον άνθρωπο και στο νόημα της ύπαρξής του. Με τη διδασκαλία του πραγματοποίησε μια σειρά από μοναδικά επιτεύγματα τα οποία έθεσαν περαιτέρω τα θεμέλια της δυτικής σκέψης και φιλοσοφίας:

Θεμελίωσε επιστημονικά την ηθική, δίνοντας έμφαση σε ηθικά ζητήματα, στην αυτογνωσία και στον εσωτερικό στοχασμό.

Καθιέρωσε έναν νέο τρόπο του σκέπτεσθαι, την αφηρημένη σκέψη, με την αναζήτηση της καθολικότητας και της αφαίρεσης μέσα από την ποικιλία τού επί μέρους και του συγκεκριμένου.

Υποστήριξε τα πρωτεία της μεθόδου και άνοιξε τον δρόμο για τη γένεση της λογικής.

Βρισκόμαστε σε μια εποχή που οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούν στην Αθήνα από το 431 π.Χ. και μετά είναι διαφορετικές, και βεβαίως γεννούν άλλους ανθρώπινους προβληματισμούς και συμπεριφορά, ενώ το ενδιαφέρον πλέον των πολιτών στρέφεται στην προσπάθεια εξασφάλισης προσωπικής επιτυχίας και επικράτηση στη δημόσια ζωή της Αθήνας.

Ηράκλειτος - ο «σκοτεινός» φιλόσοφος

(Έφεσος περ. 535 - περ. 475)
Η ελληνική φιλοσοφία γεννήθηκε στις δύο άκρες του ελληνικού κόσμου, στην αρχαία Ιωνία και στη Νότια Ιταλία και Σικελία με τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους, αυτούς που προηγήθηκαν του Σωκράτη – αν και μερικοί από αυτούς ήταν σύγχρονοί του. Σε αυτές τις σκέψεις τους υπήρξε αντίδραση η οποία έμελλε να οδηγήσει στη βασική διαμάχη μεταξύ του μονισμού ή ενισμού (ο κόσμος αποτελείται από μία ενιαία και αναλλοίωτη ουσία) και του πλουραλισμού ή της πολυαρχίας (περισσότερες από μία αρχές ή αρχέγονες ουσίες).
Ο πρώτος που αντέδρασε ήταν ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος που έζησε στην πόλη αυτήν της οποίας οικιστής ήταν ο ο πατέρας του, και υπήρξε αυτοδίδακτος («εδιζησάμην εμεωυτόν» απόσπ. 101»). Παραδίδεται ότι έγραψε βιβλίο με τον τίτλο Περί φύσιος που διαιρείται σε τρία μέρη: για το Σύμπαν, για την πολιτική και για τη θεολογία. Το αποφθεγματικό και υπαινικτικό ύφος των σωζόμενων αποσπασμάτων του, δυσνόητο και για μας σήμερα, συνετέλεσε στο να αποκληθεί στην αρχαιότητα «σκοτεινός».
Ο Εφέσιος φιλόσοφος αρνήθηκε να ακολουθήσει την κοσμογονική προσέγγιση των άλλων φιλοσόφων (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης, Πυθαγόρας), πιστεύοντας ότι είναι μάταιο να αναζητεί κανείς κάτι το σταθερό και ενιαίο πέρα από τον ορατό κόσμο. Έτσι, υποστήριξε ότι η μόνη πραγματικότητα είναι αυτή που βλέπουμε γύρω μας.

Η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη

Το άγαλμα του Αριστοτέλη
στη γενέτειρά του,
τα Στάγειρα

Η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη είναι σαφώς διαφορετική από του Πλάτωνα.
Ο μεγάλος φιλόσοφος ήταν κατά βάση ένας επιστήμονας που αναγνώριζε τη σπουδαιότητα της συλλογής δεδομένων, της ταξινόμησης και της διατύπωσης ορισμών. Για τη μελέτη του περί πολιτικής ανέλυσε και περιέγραψε 158 πολιτεύματα της εποχής του. Από αυτά σώζεται μόνο η Αθηναίων Πολιτεία, που θεωρείται πιθανόν να γράφτηκε όχι από τον ίδιο αλλά από ένα μέλος ή πολλά του Λυκείου, της σχολής του.

Ο Αριστοτέλης κατατάσσει την πολιτική στις «πρακτικές επιστήμες» μαζί με την ηθική, ακολουθώντας τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Πίστευε ότι ο στόχος την πολιτικής ταυτίζεται με τον στόχο της ηθικής, δηλαδή με την επίτευξη της ευημερίας του ανθρώπινου γένους.

Ας παρακολουθήσουμε την πολιτική του θεωρία.

Αφού τα ανθρώπινα όντα είναι εκ φύσεως κοινωνικά χρειάζεται να ζουν σε κοινότητες, με τη μικρότερη τον οίκο, την αμέσως επόμενη την κώμη, που επαρκούν για το ζην, αλλά για το ευ ζην η καλύτερη κοινότητα είναι η πόλις.

Ο Αριστοτέλης είναι ρεαλιστής και στα Ηθικά του το σταθερό του κριτήριο είναι η λογική του κοινού ανθρώπου. Επίσης πίστευε ακλόνητα μία από τις μεγαλύτερες αρχές της αρχαίας Ελλάδας, το «παν μέτρον άριστον». Όντας αρκετά συντηρητικός, δικαιολογούσε κάποια αρνητικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας, όπως την κατώτερη θέση των γυναικών και την ύπαρξη των δούλων. Όλα αυτά τον οδήγησαν να υποστηρίξει ότι διαφορετικά είδη κοινοτήτων μπορούν να επιλέξουν διαφορετικά πολιτεύματα.
Σε αυτό το σημείο πρέπει να επισημάνουμε ότι η δημοκρατία ήταν ένα πολίτευμα που οι περισσότεροι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές αποδοκίμαζαν.

Πλάτωνας - Η πολιτική θεωρία του

Το ιδανικό κράτος
Ο Πλάτωνας στην Πολιτεία του περιγράφει παραστατικά το ιδανικό κατ’ αυτόν πολίτευμα.
Ειδικότερα, σε ένα ευφυέστατο απόσπασμα απορρίπτει τα ήδη γνωστά τέσσερα πολιτεύματα, τα οποία θεωρεί κατώτερα από αυτό που προτείνει.
Τα πολιτεύματα αυτά ήταν:
α) το τιμοκρατικό ή τιμαρχικό
Έτσι ονομάζει ο Πλάτωνας τα πολιτεύματα της Σπάρτης και της Κρήτης, θεωρώντας ότι κυβερνώνταν με βάση το εισόδημα. Ένα κράμα καλού κακού, όπου επικρατεί η επιθυμία για υπεροχή και η επιδίωξη προσωπικής τιμής. Επικροτεί μεν τον διαχωρισμό των τάξεων αλλά κατηγορεί τα κράτη αυτά γιατί δεν ασχολούνταν με την καλλιέργεια του πνεύματος και, το χειρότερο, ότι οι πολίτες τους είναι τελικά φιλάργυροι και συσσωρεύουν τον πλούτο.

β) το ολιγαρχικό, δηλαδή η εξουσία των πλουσίων
Σε αυτό το πολίτευμα ο φιλόσοφος δεν αναφέρει καμία αρετή αλλά μόνο ελαττώματα: Χαρίζει πολιτική εξουσία όχι με βάση την πραγματική αξία του ατόμου, αλλά με βάση τον πλούτο του, διαιρώντας την κοινωνία σε πλούσιους και φτωχούς. Μια άνιση κατανομή που δημιουργεί επαίτες και εγκληματίες.
γ) το δημοκρατικό
Στα προτερήματα: παρέχει πολιτική ελευθερία, ατομική ελευθερία και ελευθερία του λόγου. Συνοπτικά όμως ο Πλάτωνας θεωρεί ότι η δημοκρατία είναι μια ευχάριστη μορφή αναρχίας, με αρκετή ποικιλία, που επιβάλλει μια περίεργη ισότητα• αυτοί που συνεισφέρουν λίγο στο κράτος και αυτοί που συνεισφέρουν πολύ θεωρούνται ίσοι. (Εδώ μην ξεχνούμε, έχει και έναν προσωπικό λόγο, με δημοκρατικό πολίτευμα ο αγαπημένος του δάσκαλος καταδικάσθηκε σε θάνατο και υποχρεώθηκε να πιει το κώνειο).

Περί πολιτικής - Σωκράτης

Οι μαρτυρίες που διαθέτουμε για την πολιτική θεωρία –άλλη μια ελληνική εφεύρεση, εκτός από την ίδια την πολιτική– χρονολογούνται από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν οι Έλληνες άρχισαν να συζητούν για το ιδανικό κράτος και να ταξινομούν τα πολιτεύματα της εποχής τους. Ένα από τα πρώτα συμπεράσματά τους ήταν ότι το μεικτό πολίτευμα είναι το καλύτερο, με σημαντικότερους θεωρητικούς τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

Ξεκινώντας με τον Σωκράτη θα πρέπει να αναφέρουμε οπωσδήποτε τους σοφιστές (Πρωταγόρας, Γοργίας κ.ά.), μια λέξη που μεταφράζεται μερικές φορές ως «καθηγητές», επειδή οι σοφιστές δίδασκαν έναντι αμοιβής ρητορική, φιλοσοφία, ιστορία, γεωγραφία, μαθηματικά κ.ά., λέγοντας οπωσδήποτε με βεβαιότητα ότι η πολιτική θεωρία ήταν από κύρια ενδιαφέροντά τους. Οι σοφιστές αναγνώριζαν στο άτομο το δικαίωμα να αμφισβητεί την αντικειμενικότητα των πραγμάτων (το περίφημο απόφθεγμα του Πρωταγόρα πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος). Δυστυχώς, λεπτομέρειες από τη διδασκαλία τους δεν έχουν διασωθεί.
Ένα παρόμοιο πρόβλημα συναντούμε στην προσπάθειά μας να γνωρίσουμε τις ιδέες και τις θεωρίες του Σωκράτη (460-399), όντας πιο σοβαρό φυσικά επειδή ο φιλόσοφος αυτός είναι τόσο σημαντικός. Ό,τι γνωρίζουμε για τις ιδέες του είναι από τα συγγράμματα του μαθητή του, που είναι ο κύριος ομιλητής στους περισσότερους διαλόγους του, γι’ αυτό και οι γνώσεις μας για τις καθαρά σωκρατικές ιδέες είναι αρκετά περιορισμένες και γενικές.
Το σίγουρο όμως είναι ότι ο Σωκράτης επέκρινε αυστηρά το αθηναϊκό δημοκρατικό πολίτευμα της εποχής του. Τόνιζε ότι όταν οι άνθρωποι θέλουν να επιδιορθώσουν τα παπούτσια τους πηγαίνουν σε ένα μπαλωματή, τον ειδικό, ενώ όταν ταξιδεύουν με το πλοίο, έχουν την απαίτηση να είναι κυβερνήτης ένας επιδέξιος και έμπειρος ναυτικός• παρ’ όλα αυτά επιτρέπουν για τα πολιτικά ζητήματα, που είναι τα πιο σημαντικά από όλα, να αποφασίζουν οι οποιοιδήποτε, όποιες και αν είναι οι γνώσεις και τα προσόντα τους. Αυτή ήταν η άποψη του Σωκράτη για τις εκλογές με κλήρο, αλλά και για τις πολιτικές αποφάσεις που έπαιρνε η συνέλευση του δήμου, όπου όλοι οι πολίτες είχαν ισοδύναμη ψήφο, ακόμη και αν οι φυσικές τους ικανότητες και η παιδεία τους ήταν άνισες.

Πυθαγόρας - αρχέτυπο φιλοσόφου

(Σάμος περ. 580 π.Χ. - Μεταπόντιο, Κάτω Ιταλία, περ. 500 π.Χ.).
Ο προσωκρατικός αυτός φιλόσοφος υπήρξε ο διαμορφωτής των αρχών που επηρέασαν την πλατωνική και την αριστοτελική διανόηση και συνέβαλαν στην ανάπτυξη των Μαθηματικών και της δυτικής φιλοσοφίας.
Ο Πυθαγόρας και ο Πυθαγορισμός, έχοντας υπόβαθρο τη θεολογία του «ορφισμού», αντιπροσωπεύουν έναν κλάδο της αρχαίας ελληνικής σκέψης που ξεκινάει από τον 6ο αιώνα π.Χ. και φθάνει ως τους πρώτους αιώνες της χριστιανικής εποχής (νεοπυθαγορισμός), προκαλώντας πολλές φορές ιστορικές ασάφειες που βασάνισαν τους ερευνητές.
Για τον γιο του Μνησάρχου και της όμορφης Πυθαΐδος η Πυθία χρησμοδότησε ότι η εγκυμονούσα μητέρα θα γεννήσει παιδί που θα διαφέρει κατά την ωραιότητα και τη σοφία από όλους τους ανθρώπους και θα καταστεί πάρα πολύ ωφέλιμο στο ανθρώπινο γένος. Έτσι, όταν το παιδί γεννήθηκε οι γονείς του το ονόμασαν Πυθαγόρα, από τον Πύθιο Απόλλωνα.
Από πολύ νεαρή ηλικία είχε εξαπλωθεί η φήμη του, και τον αποκαλούσαν ο «εν Σάμω κομήτης». Ο ίδιος ήρθε σε επαφή με τους δύο από τους επτά σοφούς, τον Θαλή τον Μιλήσιο, από τον οποίο έλαβε τις βάσεις στα Μαθηματικά και στη Γεωμετρία, και τον Βίαντα τον Πριηνέα, ενώ υπήρξε μαθητής του Φερεκύδη και του Αναξίμανδρου.
Ο Πυθαγόρας μετέβη στην Αίγυπτο, όπου εστάλη από τον τύραννο Πολυκράτη στον Άμασι, και έμεινε πολλά χρόνια μυούμενος στα άδυτα και στις βίβλους των Αιγυπτίων. Κατόπιν έμεινε δώδεκα χρόνια στην Περσία συναναστρεφόμενος τους Πέρσες ιερείς και διδασκόμενος θεολογικά και αστρονομικά θέματα και έπειτα πήγε στην Κρήτη όπου κατέβηκε με τον Επιμενίδη στο Ιδαίον Άντρον. Μετά την επιστροφή του στη Σάμο η τυραννίδα του Πολυκράτη δυσαρεστούσε τον φιλόσοφο, που εκτός των άλλων τον θεωρούσε υπαίτιο και για την αδιαφορία των Σαμίων προς τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία, και έτσι αναγκάσθηκε να εκπατρισθεί.

Αριστοτέλης - ο πρώτος μεγάλος πραγματιστής

(Στάγειρα, Χαλκιδική 384 - Εύβοια 322 π.Χ.)
Κορυφαίος φιλόσοφος της αρχαιότητας. Μαθητής του Πλάτωνα, φοίτησε στην Ακαδήμεια (367-328). Το 342 ανέλαβε την εκπαίδευση του νεαρού Αλέξανδρου της Μακεδονίας. Λίγο αργότερα (335 π.Χ.) ίδρυσε τη δική του σχολή, το Λύκειον, γνωστή και ως Περίπατος ή Περιπατητική Σχολή –επειδή γινόταν η διδασκαλία κατά τη διάρκεια περιπάτων– όπου δίδαξε όλες τις επιστήμες. Το φιλοσοφικό σύστημα του Αριστοτέλη χρησιμοποιήθηκε κατόπιν από την ανθρωπότητα, επί δύο ολόκληρες χιλιετίες, ως ένα είδος «γενικής εγκυκλοπαίδειας» και αποτέλεσε ένα από τα βασικά στοιχεία του αραβικού πολιτισμού στην αρχή και στη συνέχεια του δυτικού πολιτισμού.

Πλάτων και Αριστοτέλης
διά χειρός Ραφαήλ

Ο Αριστοτέλης διακρίνεται για την πραγματιστική (δηλαδή ρεαλιστική) και ορθολογική του σκέψη. Η μέθοδός του και η φιλοσοφία του ήταν πολύ διαφορετικές από την καθαρά μεταφυσική έρευνα της πλατωνικής φιλοσοφίας,
καθώς στράφηκε προς τη συστηματική παρατήρηση και την εμπειρική έρευνα. Δημιουργώντας ένα δικό του «καθολικό σύστημα», όπως λέγεται «σύστημα του Αριστοτέλη», απογείωσε το πρόβλημα της επιστημονικής γνώσης του κόσμου που απασχόλησε την ελληνική φιλοσοφία.
Ο Αριστοτέλης διέκρινε την ανθρώπινη γνώση σε τρία είδη:

Πλάτωνας - Ο μύθος του σπηλαίου

Πλάτων (Αθήνα 427-348/347). Μαζί με τον Σωκράτη και τον Αριστοτέλη κορυφαίος φιλόσοφος. Αριστοκρατικής καταγωγής, γνωρίζοντας τον Σωκράτη εγκαταλείπει την ποίηση και την πολιτική και στρέφεται οριστικά στη φιλοσοφία. Ταξίδεψε στην Αίγυπτο, στην Ιταλία και στη Σικελία. Το 387 ιδρύει φιλοσοφική σχολή, την Ακαδημία. Έγραψε περί τους 30 διαλόγους (Συμπόσιο, Πολιτεία, Φαίδρος, Τίμαιος, Νόμοι κ.ά.), όπου συνήθως ο Σωκράτης με τη μαιευτική μέθοδο, ανοίγει τον δρόμο για τη διαλεκτική πορεία της ανόδου προς τις ιδέες (του αγαθού, της αλήθειας, του κάλλους), δηλαδή τα καθαρά αρχέτυπα, των οποίων είδωλα ή μιμήματα αποτελούν τα αντικείμενα του κόσμου τούτου, εισερχόμενος έτσι στο θέμα της αθανασίας της ψυχής. Επίσης σχεδιάζει μια ιδανική πολιτεία την οποία κυβερνούν οι φιλόσοφοι, οι έχοντες την αντίληψη της δικαιοσύνης πάνω στην ιδέα του αγαθού.

Τον μύθο του σπηλαίου ο Πλάτων τον εμπνεύσθηκε πριν από σχεδόν 25 αιώνες. Στη σημερινή εποχή, που είναι τόσο διαφορετική από τη δική του, ο μύθος είναι παραπάνω από επίκαιρος. Ο σύγχρονος άνθρωπος μέσα στη συνεχώς εξελισσόμενη τεχνολογία έχει ξεφύγει από τον προορισμό του. Έλκεται και παρασύρεται από τις εικόνες που δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα, και βαδίζει χωρίς ιδανικά, οράματα και καθόλου πρότυπα. Το σπήλαιον συμβολίζει την κατάσταση ύπνωσης που βρίσκονται οι άνθρωποι-δεσμώτες οι οποίοι χρειάζεται να αποσπασθούν προκειμένου να αφυπνισθούν για να εξέλθουν στο φως.

Το σπήλαιο σήμερα είναι τα διάφορα μέσα, άλλα εμφανή άλλα ανεκδήλωτα, τα οποία προσπαθούν να υποτάξουν μαζικά τη συνείδηση των λαών. Ένα απτό παράδειγμα είναι η τηλεόραση, μια ψευδής εικόνα που εξουσιάζει, χειραγωγεί, κατευθύνει και αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο από τον αληθινό του κόσμο και τον αφήνει στις φαντασιώσεις του.

Αναπαράσταση του σπηλαίου

Παρατίθεται ολόκληρη η περικοπή της μυθοπλασίας του σπηλαίου που αν μελετηθεί θα προβληματίσει τον σκεπτόμενο άνθρωπο.