Οι 10 βασικές γνώσεις για την Επανάσταση του 1821

Η Μαρία Ευθυμίου είναι διακεκριμένη ιστορικός, καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει τιμηθεί με το «Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας Βασίλης Ξανθόπουλος-Στέφανος Πνευματικός». Άριστη γνώστης της Ιστορίας και ένα σύγχρονο πνεύμα που ατενίζει με καθαρή ματιά το μέλλον, ούσα μπροστά από την εποχή της. Τυχεροί πολύ «οι παροικούντες την Ιστορία» που την έχουν παρακολουθήσει στις άπειρες διαλέξεις της, με αντικείμενο την Παγκόσμια και την Ελληνική Ιστορία. Ακολουθεί  μια έξοχη συνέντευξη που παραχώρησε στο περιοδικό insidestory, στην Κατερίνα Λομβαρδέα και στην Ελευθερία Τσαλίκη, στην οποία αποκρυσταλλώνει την αλήθεια και διαλύει τους μύθους και τους θρύλους που μας στοιχειώνουν  γύρω από την Ελληνική Επανάσταση.

1. Οι Έλληνες δεν ήταν οι πρώτοι που επαναστάτησαν ενάντια στους Οθωμανούς

Η Ελληνική Επανάσταση, που ξεκίνησε το 1821 και τελείωσε το 1830 με την αναγνώριση εθνικού ανεξάρτητου κράτους με το όνομα Ελλάς, είναι η δεύτερη στα Βαλκάνια. Την πρώτη την έκαναν οι Σέρβοι το 1804. Είχαν αρχηγό τους τον Γεώργιο Πέτροβιτς Καραγκεόργεβιτς, τον Καραγιώργη της Σερβίας, τον οποίον τιμούμε με δρόμο στην πρωτεύουσά μας επειδή υπήρξε σημαντική προσωπικότητα που έπαιξε ρόλο και στα ελληνικά πράγματα. Η σερβική επανάσταση ήταν μακρόσυρτη, ολοκληρώθηκε το 1830, αλλά με αυτονομία. Δηλαδή προέκυψε ένα αυτόνομο κράτος και όχι ανεξάρτητο, όπως αργότερα το ελληνικό.

Τι έγινε την 25η Μαρτίου του 1821;

Η Ιστορία αυτήν ακριβώς την ημερομηνία δεν καταγράφει κανένα γεγονός – αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς. Εντούτοις, στα χωράφια της ευδοκιμούν και ενσωματώνονται μύθοι και πολλάκις διαστρεβλώσεις ένθεν κακείθεν. Εν πρώτοις, να κρατείται το εθνικό φρόνημα υψηλό επί παντός καιρού και τελευταίως μας ενέσκηψαν και οι ρεπουσικοί συνωστισμοί. Ωστόσο η Ιστορία, εύρεση και έκθεση της αλήθειας, είναι επιστήμη και φυλάει καλά τις αποδείξεις της.

Ας πάρουμε τα πράγματα, λοιπόν, από την αρχή και ας παραθέσουμε αδρομερώς τα γεγονότα εκείνης της εποχής:

Είχε φθάσει το πλήρωμα του χρόνου για τον ξεσηκωμό και οι συνθήκες ήταν πια ευνοϊκές για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού και τη διεκδίκηση ελεύθερου ελληνικού κράτους.
Η Επανάσταση του 1821 ξεκίνησε από πολλά κοινωνικά στρώματα και δυνάμεις, που, αν και είχαν διαφορετικά και πολλές φορές αντικρουόμενα συμφέροντα, συμφωνούσαν στο βασικό: να φύγουν οι Τούρκοι.

«Λειτουργίες» στην αρχαία Αθήνα: η φορολόγηση των πλουσίων προσφορά για την πόλη τους

 

Κοιτάζοντας τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, ο οποίος έδωσε την απάντηση στην Ιστορία με τη δική του κοσμοθέαση, θα δούμε ότι ανέπτυξε μία από τις ύψιστες αξίες του, την έννοια του αγώνα για να είσαι ο καλύτερος. Το αιέν αριστεύειν είναι από τις βάσεις που διαμόρφωσαν τα υψηλά ιδεώδη του αρχαίου Έλληνα ανθρώπου, ο οποίος το θέτει ως υψηλό σκοπό της ζωής του και το υπηρετεί ανιδιοτελώς από τον Όμηρο έως τον Μέγα Αλέξανδρο. Φθάνει στην αγωνία, «στην άμιλλα, στον ανταγωνισμό, στον διαγωνισμό για τη νίκη».

Το αγωνιστικό αυτό ιδεώδες καθίσταται φυσικά εμφανές στον πόλεμο, στους αθλητικούς και ποιητικούς αγώνες αλλά επίσης και στις «λειτουργίες».

Οι λειτουργίες ήταν υπηρεσίες οι οποίες εκτελούνταν υπέρ του κοινωνικού συνόλου. Πολύ πλούσιοι πολίτες επιλέγονταν από το κράτος για να πληρώσουν και να τις οργανώσουν. Στην Αθήνα σε ένα κανονικό έτος διεκπεραιώνονταν τουλάχιστον 97 κρατικές λειτουργίες.

Ο θεσμός αυτός αντικατοπτρίζει ένα από τα πλέον σημαντικά χαρακτηριστικά των αρχαίων Ελλήνων, που είναι η δημόσια αναγνώριση και η «απόσπαση από το πλήθος» για να αναδειχθεί, μια ιδιότητα που ο καθένας φιλοδοξούσε για τον εαυτό του. Τέθηκαν σε εφαρμογή τον 5ο π.Χ. αι. και αποτέλεσαν είδος φορολογίας αλλά και δείγμα της αγάπης προς την πατρίδα και απόδειξη της έμπρακτης και ουσιαστικής συμμετοχής στα κοινά.

Η άλωση της Τριπολιτσάς, όπως έγινε

Εορτάζεται πανηγυρικά και τιμάται αυτή η επέτειος, καταγράφεται δε ως μια τεράστια επαναστατική επιτυχία, αλλά, όπως πολύ συχνά, υφέρπει και μια σιωπηρή αποσιώπηση των πραγματικών γεγονότων. Είναι γιατί δεχόμαστε το παρελθόν μας να απαρτίζεται, καλώς προστατευμένο  –με ένα φωτοστέφανο αγιοσύνης– μόνο από αυτοθυσίες, και από ηρωικές υπερβάσεις υπέρ πάντων του αγώνος, εξοβελίζοντας κάθε είδους αγριότητες και βαρβαρότητες.  Εδώ όμως η ιστορία μάς αποκαλύπτει μια άλλη γυμνή μαύρη σελίδα που αρεσκόμεθα να την παραμερίζουμε και προτιμούμε απλώς να επαιρόμεθα, αφού πάντα θέλουμε εμείς να είμαστε οι άμεμπτοι, που οι αγώνες μας και η αγάπη μας για την πατρίδα συμπίπτουν απαρέγκλιτα με το δίκιο μας.

1821 - Ο Φιλελληνισμός αφυπνίζει την Ευρώπη

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα η Γαλλική Επανάσταση με το φιλελεύθερο πνεύμα της και η ναπολεόντειος περίοδος θα αναδείξουν στο προσκήνιο μια νέα ισχυρή δυναμική στην ταραγμένη Ιστορία της Ευρώπης. Μια καινούργια ιδέα του έθνους θα γεννηθεί, ο πατριωτισμός, με παρονομαστή το ρεύμα του ρομαντισμού. Συνάμα, ένα νέο είδος ανθρώπων από όλες τις κοινωνικές τάξεις θα ξεπηδήσει: οι ξεριζωμένοι από τα απολυταρχικά καθεστώτα, οι διανοούμενοι, οι  πρόσφυγες, οι περιπλανώμενοι που αναζητούν την ταυτότητά τους. Ιδέες και οράματα οδηγούν τα βήματά τους, η δίψα για περιπέτεια, η γοητεία των άγνωστων κόσμων εκτός της Δύσης, η Ανατολή, τα Βαλκάνια, ο οθωμανικός χώρος με τα μυστικά και, φυσικά, η ανάγκη του βιοπορισμού.
Ενώ η επίσημη πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων της Ευρώπης αντιμετώπισε την Ελληνική Επανάσταση αρνητικά, στο πλαίσιο της πολιτικής της Ιεράς Συμμαχίας αλλά και των συμφερόντων και του ανταγωνισμού, οι ευρωπαϊκοί λαοί είδαν τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων με συμπάθεια και ενθουσιασμό.

Τυραννίς και τύραννοι

Σύνταγμα των τυραννοκτόνων
Αρμόδιου και Αριστογείτονα
Αντίγραφο από την έπαυλη του Αδριανού

Τη λέξη τύραννος είναι περισσότερο πιθανόν να τη δανείστηκαν οι Έλληνες από κάποια ξένη γλώσσα, μάλλον λυδικής προέλευσης, και απαντάται πρώτη φορά στα ποιήματα του Αρχίλοχου του Πάριου. Σήμερα τυράννους καλούμε αποκλειστικά τους σκληρούς και καταπιεστικούς ηγέτες. Ωστόσο, στην αρχαιότητα η λέξη τύραννος έχει τη δική της ιστορία, που έδωσε το στίγμα της για την αλλαγή της πολιτικής εξέλιξης του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
Κατά τη διάρκεια των λεγόμενων σκοτεινών αιώνων, κατά τον 9ο  και τον 8ο  αιώνα π.Χ., η συνηθισμένη μορφή διακυβέρνησης ήταν η μοναρχία, η βασιλεία. Μολονότι η πολιτειακή εξέλιξη για κάθε πόλη-κράτος υπήρξε διαφορετική, με το ξεκίνημα του ιστορικού βίου της πόλης-κράτους, στα περισσότερα από τα κράτη η αριστοκρατία θα καταλύσει την εξουσία των βασιλέων, που παρακμάζει, και θα την αναλάβουν πλέον οι άριστοι, εκείνοι που αντλούν τη δύναμή τους από την καταγωγή και την ιδιοκτησία γης, μια κληρονομική αριστοκρατία πολεμιστών που κατέχει άλογα και όπλα.

Ιερή δουλεία, ιερή πορνεία και εταίρες

Δύο εταίρες αλείφονται με αρώματα (500 π.Χ.)
Αρχαιολογικό Μουσείο Ταρκυνίας

Ο  θεσμός της ιεροδουλίας ήταν καθιερωμένος σε πολλές θρησκείες και είχε διαδοθεί σε ολόκληρο τον χώρο της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής εξ αρχαιοτάτων χρόνων. Μαρτυρείται, με διαφορετικά έθιμα και δοξασίες φυσικά, σε Αίγυπτο, Βαβυλώνα, Φοινίκη, Παλαιστίνη. Νεαρές κοπέλες αφιερώνονταν στον πάνδημο έρωτα, μιμούμενες την ένωση του Ουρανού με τη Γη, του αρσενικού με το θηλυκό. Οι ιερόδουλοι ήταν δούλοι, αφιερωμένοι σε μια θεότητα ή σε ένα ιερό θεού, εν αντιθέσει προς τους ιδιωτικούς, βασιλικούς, δημόσιους δούλους. Τα μεγάλα ιερά, λόγω ακριβώς της ευρείας έκτασης και της κτημοσύνης των, είχαν ανάγκη από πολλούς δούλους για τη διακονία του ναού, των ιερέων, των επισκεπτών και για την καλλιέργεια των ιερών κτημάτων. Ήταν δούλοι κυρίως που προέρχονταν από αιχμαλωσία αλλά και ελεύθεροι πολλές φορές που εκουσίως αφιερώνονταν στους θεούς και στη θεία λατρεία. Στη δεύτερη αυτήν τάξη υπάγονταν και οι ιερόδουλες, οι οποίες προσέφεραν στους θεούς το αργύριο που συνέλεγαν. 

Γραικοί, Ρωμιοί, Έλληνες: μια παρεξήγηση

Είναι όροι που πολλές φορές μας ενοχλούν, επειδή νομίζουμε ότι είναι περιφρονητικοί ή κοροϊδευτικοί για το έθνος μας. Εντούτοις, μας προσδιορίζουν, και είναι δικά μας εθνικά ονόματα. Στη μακρόχρονη ιστορία του ελληνισμού οι έννοιες αυτές δεν είχαν πάντα το ίδιο εύρος, συχνά οι όροι που τις δήλωναν παραμερίστηκαν ή υποκαταστάθηκαν από άλλους, γεγονός που οφείλεται στις ιστορικές περιπέτειες, στις ιδεολογικές διαφοροποιήσεις που είτε προκλήθηκαν από αυτές τις περιπέτειες είτε συνδέθηκαν με την εμφάνιση νέων κοσμοθεωρητικών ρευμάτων. Εκφράζουν όμως και αυτοί την υπόσταση του ελληνισμού και τελικά έχουν ταυτιστεί άρρηκτα με αυτόν.

Κατά τον Αριστοτέλη Γραικοί είναι το παλαιότερο όνομα των Ελλήνων. Στα Μετεωρολογικά (352α) διαβάζουμε ότι την εποχή του κατακλυσμού του Δευκαλίωνα περί την Ελλάδα την αρχαίαν κατοικούσαν οι καλούμενοι τότε Γραικοί, τώρα δε Έλληνες.  Αυτήν την τοποθετεί, μάλιστα, στην Ήπειρο και πιο συγκεκριμένα στην περιοχή της Δωδώνης και του Αχελώου. Παρά το μυθολογικό περιεχόμενο του χωρίου δεν πρέπει να προσπεράσουμε άκριτα τον Αριστοτέλη. Εξάλλου και η βασική συλλογιστική για την προέλευση και την εγκατάσταση των Ελλήνων στον ελληνικό χώρο τοποθετεί τον κύριο τόπο της καθόδου τους στη Δυτική Ελλάδα. Και ο Ησίοδος στους Καταλόγους κάνει μνεία ενός επώνυμου ήρωα, του Γραίκου, γιου του Δία και της Πανδώρας του Δευκαλίωνα. Συν τοις άλλοις, κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο λυρικός ποιητής Αλκμάν (7ος  αι. π.Χ.) χρησιμοποιούσε το εθνικό αυτό όνομα, όπως φαίνεται από τον στίχο: «Γραίκες των Ελλήνων μητέρες», το οποίο όμως άλλοι ερμηνεύουν διαφορετικά, ότι δηλαδή σχετίζεται με τη λέξη γραυς=γρια, το οποίο μετασχηματίζει όπως η λέξη γυναίκες.

Ιωάννης Καποδίστριας: Ο αναμορφωτής της Ελλάδας με το άδοξο τέλος

(Κέρκυρα 1776 - Ναύπλιο 1831). Ευρωπαίος διπλωμάτης, πολιτικός και γιατρός. Θα καταβληθεί μια προσπάθεια να καταγραφεί αδρομερώς ο βίος και το έργο της μεγάλης αυτής μορφής που αδικήθηκε από την ελληνική Ιστορία και δεν αναγνωρίσθηκε όσο θα έπρεπε.
Γόνος επιφανούς κερκυραϊκής οικογένειας, ανέλαβε σημαντικές θέσεις στη διοίκηση της Ιονίου Πολιτείας (1802-1807). Υπηρέτησε στο υπουργείο Εξωτερικών της Ρωσίας (1809). Ανέλαβε ως «εν ενεργεία σύμβουλος της Επικρατείας», όπως τον είχε ονομάσει ο τσάρος Αλέξανδρος Α’, τη λύση του περίπλοκου ζητήματος της Ελβετίας (1813-1814) και εκτέλεσε με επιτυχία την αποστολή του, θεμελιώνοντας το ομοσπονδιακό σύστημα της χώρας και κατοχυρώνοντας την ουδετερότητά της. Οι Ελβετοί, μάλιστα, αναγνωρίζοντας τις υπηρεσίες του, τον τίμησαν με πολλούς τρόπους, και ιδιαίτερα η πόλη της Γενεύης και τα γαλλόφωνα καντόνια τον ονόμασαν επίτιμο πολίτη τους.

Συμμετείχε μάλιστα στο Συνέδριο της Βιέννης το1815. Διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας (1815-1822), ενώ προκάλεσε αντιδράσεις για τις φιλελεύθερες απόψεις του. Όταν του ζητήθηκε, αρνήθηκε να αναλάβει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας (1817) με το αιτιολογικό ότι οι συνθήκες για επανάσταση δεν ήταν ακόμη ώριμες. Η ιδεολογία και το «πολιτικό του πιστεύω» δεν ήταν συμβατά με επαναστατικά κινήματα, και επίσης θεωρούσε ότι μια εξέγερση στην Ελλάδα, χωρίς την απαραίτητη προετοιμασία, θα συναντούσε την καθολική αποδοκιμασία των αντιδραστικών κύκλων της Ευρώπης και ίσως να προκαλούσε και στρατιωτική επέμβαση, όπως έγινε με την επανάσταση των Καρμπονάρων στη Νεάπολη.

Η Ασίνη, ο βασιλιάς της και η άλλη ιστορία

Σήμερα είναι ένα χωριό, αρχοντοχώρι το λένε, πλαισιωμένο από πορτοκαλιές, μανταρινιές και ελιές, με σήμα κατατεθέν τον όμορφο λοφίσκο του Προφήτη Ηλία που έχει το σχήμα αβγού. Μερικά μέτρα μετά την άκρη του χωριού δεσπόζει σε ένα βραχώδες ακρωτήριο η ακρόπολη της αρχαίας Ασίνης μαζί με την παραλία της, το  Καστράκι. Το ήπιο κλίμα, η εύφορη ενδοχώρα, αλλά περισσότερο η μορφολογία και η στρατηγική θέση του υψώματος συνέβαλαν καθοριστικά στο να επιλεγεί ως τόπος εγκατάστασης – φυσικό οχυρό και ασφαλές απάνεμο λιμάνι.

Η Μεγάλη Ιδέα, ένας ελληνικός «παρηγορητικός μύθος»

Ο όρος Μεγάλη Ιδέα, το εθνικό αυτό ιδεολόγημα με τα πολλά αμφίσημα νοήματα και τις πολλές τοπικές νοηματοδοτήσεις, δημιουργήθηκε κατά την Εθνοσυνέλευση του 1844, αμέσως μετά το κίνημα της 3ης  Σεπτεμβρίου που επέβαλε στον Όθωνα την παραχώρηση Συντάγματος.

Στις 14 Ιανουαρίου 1844, στη συζήτηση του άρθρου 3 του Συντάγματος, που αναφερόταν στους «αυτόχθονες» και στους «ετερόχθονες» και συγκεκριμένα στον ορισμό του Έλληνα πολίτη, ο Ιωάννης Κωλέττης, ο πρώτος κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός της Ελλάδας,  στην αγόρευσή του είχε τονίσει: «Διά την γεωγραφικήν  αυτής θέσιν η Ελλάς είναι το κέντρον της Ευρώπης. Ισταμένη και έχουσα εκ μεν δεξιών την Ανατολήν, εξ αριστερών δε την Δύσιν, προώρισται να φωτίση διά της αναγεννήσεως αυτής την Ανατολήν . Εν ονόματι… της μεγάλης ταύτης ιδέας είδον πάντοτε τους πληρεξουσίους του Έθνους να συνέρχονται διά να αποφασίσωσιν ουχί πλέον περί της τύχης της Ελλάδος, αλλ' ολοκλήρου του ελληνικού Έθνους».

Παρθενώνας: το κάλλος και η απόλυτη αρμονία

Η λοξή εικόνα του μνημείου προσφέρει μια συνολική
παράστασή του, με τον συνδυασμό της δυτικής
με τη βορινή του όψη

Η φύση και η Ακρόπολη θα έπρεπε να είναι οδηγοί στην τέχνη τού κάθε καλλιτέχνη

Λύσσανδρος Καυταντζόγλου 

Ο Παρθενώνας, το ύψιστο έργο αρχιτεκτονικής ολόκληρης της ανθρωπότητας, είναι και αιώνιο σύμβολο του ελληνισμού και της ταύτισης με τους αρχαίους προγόνους μας. Ένα αντικείμενο θαυμασμού που υπήρξε όμως θύμα εκτεταμένων καταστροφών από πολεμικές επιχειρήσεις πριν από την απελευθέρωσή μας από τους Τούρκους. Καταστροφές που έγιναν  από άγνοια ή θρησκευτικό φανατισμό. Η εκστρατεία του Μοροζίνι (1687), οι μάχες στην Επανάσταση του 1821 και φυσικά λεηλασίες όπως του Έλγιν (1801) άφησαν βαριά σημάδια στο αιώνιο αυτό μνημείο.
Όταν η χώρα μας απελευθερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό η Αθήνα ήταν ένα ρημαγμένο χωριό, προκρίθηκε όμως για πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους, για συμβολικούς λόγους, ως κοιτίδα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Ο Ηρώδης και η σφαγή των νηπίων

Ο βασιλιάς Ηρώδης ο Μέγας  γεννήθηκε το 73 π.Χ. από γονείς αραβικής καταγωγής (ο πατέρας του ο Αντίπατρος, Εδομίτης, από περιοχή ανάμεσα στη Νεκρά Θάλασσα και στον κόλπο της Άκαμπα, και η μητέρα του από την πρωτεύουσα των Ναββαταίων Πέτρα, στην νοτιοδυτική Ιορδανία), και είχε προσηλυτισθεί στον ιουδαϊσμό.
Βρισκόμαστε στην εποχή της στρατηγίας του Ρωμαίου Πομπήιου, ο οποίος όταν εισέβαλε το 63 π.Χ. στην Παλαιστίνη ο πατέρας του Ηρώδη τον υποστήριξε και κατέστη έτσι άνθρωπος των Ρωμαίων. Στην εμφύλια σύγκρουση του Πομπήιου με τον Καίσαρα ο Αντίπατρος, διεκδικητής του θρόνου των Ασμοναίων, επωφελούμενος πολιτικά των καταστάσεων, εισήλθε στο στρατόπεδο του δεύτερου. Ως ανταμοιβή τού απονεμήθηκαν τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα και διορίσθηκε επιμελητής της ρωμαϊκής Ιουδαίας. Με τη σειρά του τοποθέτησε τους δύο γιους του, Φασαήλ και Ηρώδη, επάρχους στα Ιεροσόλυμα και στη Γαλιλαία αντιστοίχως.

Η Ρώμη μαστίζεται από συνεχείς εμφυλίους πολέμους [Πομπήιος - Καίσαρας (48 π.Χ.), Βρούτος, Κάσσιος - Μάρκος Αντώνιος (42 π.Χ.), Αντώνιος - Οκταβιανός (31 π.Χ.)], και το διεθνές πολιτικό τοπίο είναι διαρκώς μεταβαλλόμενο. Αυτά τα χρόνια ο Ηρώδης έχοντας αποδείξει τις στρατιωτικές του ικανότητες, αναστέλλοντας και εξοντώνοντας μια εξέγερση των θρησκευτικών ριζοσπαστών της Γαλιλαίας, απέκτησε εκτός από κύρος  την εμπιστοσύνη και την εύνοια των Ρωμαίων. Σε όλο αυτόν τον πολιτικό αναβρασμό, με οξύ πολιτικό αισθητήριο και διά των πλαγίων μέσων, θα τάσσεται πάντα την κατάλληλη στιγμή με το μέρος των νικητών.

Δημαγωγοί στην αρχαία Ελλάδα

Ο Αριστοφάνης και ο Θουκυδίδης
καταγράφουν το φαινόμενο

Ελαιογραφία του Φ. Φολτζ
Ο Περικλής αγορεύει στην Εκκλησία του Δήμου

      

      της Μαρίνας 

        Μαραγκού

Υπό την αρχή του Περικλή η αθηναϊκή δημοκρατία γνώρισε πολιτικό και οικονομικό θρίαμβο που συνοδεύθηκε από μια ανεπανάληπτη ανάπτυξη του πολιτισμού, ο οποίος προσέλαβε κλασική μορφή. O Πελοποννησιακός Πόλεμος (431-404 π.Χ.) όμως, η μεγάλη αναπόφευκτη εμφύλια σύρραξη ανάμεσα στη Σπάρτη και στην Αθήνα, χώρισε την Ελλάδα σε δύο εχθρικά στρατόπεδα και είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση της αθηναϊκής ηγεμονίας και τη διασάλευση των αρχών της ελληνικής πόλης-κράτους. Ένας κωμωδιογράφος, ο Αριστοφάνης, και ένας ιστορικός, ο  Θουκυδίδης, παρουσιάζουν, με όλη τη σαφήνεια και την οξυδέρκεια του κριτή και του αναλυτή, τους δημαγωγούς και την κοινωνία της πρώτης φάσης του πολέμου, έχοντας ως κύριο στόχο να προβάλουν την πολιτική φαυλότητα της εποχής τους ενώ συγχρόνως φαίνεται να στοχεύουν και στην αφύπνιση του λαού ώστε να επανέλθει σε μια υπεύθυνη πολιτική διαχείριση.

Όλο το ιστορικό γίγνεσθαι πριν από την Επανάσταση του 1821

Η τουρκική
κατάκτηση   

Τα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης, οι τέσσερεις αιώνες σκλαβιάς, όπως συνηθίζεται να περιγράφεται αυτή η περίοδος, δεν καλύπτει όλες τις περιπτώσεις. Η τουρκική παρουσία στον ευρύτερο βυζαντινό χώρο σημειώνεται από το 1071, μετά τη μάχη του Ματζικέρτ, όπου οι Τούρκοι κυριάρχησαν στη Μικρά Ασία πολύ πριν από την Άλωση. Σε άλλες περιοχές της χώρας ήταν, αντιθέτως, πιο σύντομη. Η Κρήτη κατακτήθηκε μόλις το 1669, ενώ οι ενετικές οχυρώσεις που συναντούμε άφθονες στον Μοριά μαρτυρούν την εκεί κυριαρχία των Βενετών κατά το διάστημα 1684-1715. Επίσης, η σημερινή Βόρεια Ελλάδα κατακτήθηκε πριν από την πτώση της Κωνσταντινούπολης και προσαρτήθηκε στο ελληνικό κράτος μόλις το 1913 (Μακεδονία, Ήπειρος) ή και το διάστημα 1919-1923 (Θράκη).

«Πολιτισμός» και «Κουλτούρα». Η ιστορία των δύο εννοιών ανά τους αιώνες

Δύο όροι που πέρασαν διά πυρός και σιδήρου σε όλη την ευρωπαϊκή ιστορία, εξακολουθούν να είναι παρανοημένοι και να χρησιμοποιούνται  με μεγάλη ευκολία σε ό,τι ο καθένας αφ’ εαυτού αντιλαμβάνεται ως πολιτισμό και κουλτούρα. Οι διανοούμενοι όμως της Ευρώπης, αναζητώντας επισταμένως τις ορθές έννοιες και συμπορευόμενοι πάντα  με τις δικές τους ιστορικές συγκυρίες, αφού  έβαλαν τις έννοιες στο μικροσκόπιο από πολύ νωρίς, τις πέρασαν από πολλές Συμπληγάδες. Εξήχθησαν όμως  ασφαλή συμπεράσματα εφόσον η επιστημονική ενδελεχής έρευνα είχε τον τελευταίο λόγο.

Θα επιχειρήσουμε να καταγράψουμε επιγραμματικά, ει δυνατόν,  όλη την πορεία αυτής της δημιουργικής δοκιμασίας των λέξεων αυτών, που δεν είναι καθόλου μικρή και δεν φείδεται συγκλονιστικών γεγονότων που έλαβαν χώρα σε όλη τη διάρκεια και διαμόρφωσαν την ιστορία της γηραιάς ηπείρου.

Γάμος... αλά αρχαία ελληνικά

Η Ιπποδάμεια προετοιμάζεται για τον γάμο της.
Ερυθρόμορφος αμφορέας του 425 π.Χ.

Πόσο άραγε απέχει ο σημερινός γάμος από τον γάμο που συνήπταν οι αρχαίοι Έλληνες; Οι πληροφορίες που μας παρέχονται για τους αρχαίους χρόνους είναι, εν γένει, θα λέγαμε, φτωχές. Το βέβαιο είναι ότι οι συνθήκες και το τυπικό εποίκιλλαν ανά πόλη. Ωστόσο, μεγάλη  βοήθεια μας δίνουν τα αττικά αγγεία, ιδίως τα ερυθρόμορφα, τα οποία φέρουν αρκετές σχετικές παραστάσεις που μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε πολλά, τουλάχιστον για την τελετή του γάμου. Επομένως, εστιαζόμαστε περισσότερο στην πόλη των Αθηνών, ούτως ή άλλως το κέντρο του πολιτισμού το πάλαι ποτέ.

Αρχικώς, κατά τους πρώτους χρόνους υπήρχε ο θεσμός της αρπαγής τον οποίο διαδέχθηκε ο ομηρικός γάμος, της ηρωικής εποχής. Σε αυτόν αντάλλασσαν το γαμικό δώρο «έδνο»,  ίσο με την υποτιθέμενη αξία της νύφης. Ο γάμος  στον Όμηρο αναφέρεται ως κανών, ονομάζεται δε η οικοδέσποινα «κουριδίη άλοχος». Διασώζεται, εξάλλου, μια όμορφη παραστατική εικόνα που ο θεϊκός ποιητής Όμηρος, στο  Σ’ της Ιλιάδος, περιγράφει μια σκηνή γάμου σε μια φανταστική όμορφη πόλη:

Μια νέα θρησκεία αναδύεται… το τέλος του αρχαίου κόσμου

Η βάπτιση του Κωνσταντίνου, έργο της Σχολής του Ραφαήλ

Οι θρησκείες κατέχουν κεντρική θέση στην ιστορία των πολιτισμών και σκοπό έχουν να γεμίσουν με το δικό τους νόημα, όχι έλλογο στον πυρήνα του, τη ζωή όλων των ανθρώπων που τις ακολουθούν με πίστη.

Δυστυχώς, η παγκόσμια Ιστορία της ανθρωπότητας σε πάμπολλες φάσεις της, καταγράφει τις θρησκείες να συνοδεύονται, αδιάκοπα, και από τον φανατισμό.

Ύστερα από τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ανατολή και, αργότερα, των Ρωμαίων, σε Ανατολή και Δύση, στον ευρύτερα μεσογειακό χώρο είναι γνωστό ότι υπήρξαν εντυπωσιακές διαπολιτισμικές προσμείξεις, και δη ανάμεσα στις θρησκείες. 

Η φιλοξενία ιερό δίκαιο της αρχαιότητας

Η φιλοξενία ερμηνεύεται ως φιλία προς τους ξένους.  Δηλαδή, μια μορφή φιλίας ευρύτερη, κατά την οποία ανοίγει κανείς το σπίτι  του όχι μόνο στους συγγενείς και στους φίλους, αλλά και σε μη γνωστούς του ανθρώπους. Στην αρχαιότητα, τώρα, και ειδικά στους Έλληνες, λόγω και της έλλειψης των μέσων συγκοινωνίας και των κατάλληλων καταλυμάτων για τους ξένους, είχε μείζονα ηθική αξία ως μέσο αναψυχής, προστασίας των οδοιπόρων και κέντρο μόρφωσης και γεφύρωσης του λαού, εξαγιαζόμενη φυσικά από τη θρησκεία. Εξ ου και έδωσαν στον πατέρα των θεών και των ανθρώπων το επίθετο Ξένιος (αλλά και στην Αθηνά), ως προστάτη και των ξένων και των φίλων, και τιμωρού των καταπατούντων την αρετή της φιλοξενίας.

Οι μεταρρυθμίσεις της Αθήνας, από τον Σόλωνα ως τον Κλεισθένη

Η διαμόρφωση και η εξέλιξη της πόλης-κράτους των Αθηνών σε σχέση με της Σπάρτης ήταν φυσικά εντελώς  διαφορετική. Η συγκρότησή της  τοποθετείται τον 8ο αιώνα π.Χ., όταν συνενώνονται πολιτικά όλοι οι κάτοικοι της Αττικής σε έναν συνοικισμό με πολιτικό κέντρο την Αθήνα. Στη διάρκεια των δύο αιώνων που θα ακολουθήσουν η πόλη θα γνωρίσει ολόκληρο το φάσμα των πολιτειακών μεταβολών.

Όπως μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης στην Αθηναίων Πολιτεία, την κληρονομική βασιλεία θα διαδεχθούν οι «άριστοι», ένα αριστοκρατικό καθεστώς, στην αρχή με δεκαετή εξουσία και αργότερα ετήσια. Παρότι γνωρίζουμε λίγα για την ιστορία των Αθηνών πριν από τον Σόλωνα, ωστόσο μας είναι γνωστά δύο γεγονότα: ο ευγενής Κύλων αποπειράται ανεπιτυχώς να εγκαθιδρύσει τυραννίδα και ο Δράκων, εκπρόσωπος της τάξης των ευγενών, λόγω των οξυμένων κοινωνικών αντιθέσεων που επικρατούν,  συντάσσει νόμους που όμως εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους, μη γεφυρώνοντας το κοινωνικό χάσμα.