Περί της θρησκείας των αρχαίων Ελλήνων

Η θρησκεία, το πλέγμα των πεποιθήσεων των αρχαίων Ελλήνων για τους θεούς και τη σχέση τους με τους ανθρώπους,  μολονότι οι ρίζες της ανάγονται σε πολύ παλαιές εποχές,  έζησε, με την ανεπτυγμένη της μορφή, περισσότερο από μία χιλιετία, από την εποχή του Ομήρου ως τους χρόνους του αυτοκράτορα Ιουλιανού. Μαζί με τη θρησκεία, το εκτεταμένο σώμα των μύθων που μιλούσαν για θεούς (ουράνιους και χθόνιους, ήρωες και ιεροτελεστίες) που συμπλήρωναν το θεϊκό σύμπαν, εμπεριείχε την κοσμοθεωρία της και ενσωματώνει όλες τις πηγές της νιότης ενός πολιτισμού, αποτελώντας το ανεξάντλητο ορυχείο από το οποίο άντλησε τη θεματολογία του το θαύμα της αρχαίας ελληνικής τέχνης.

Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» του έχει συντάξει από τον 8ο π.Χ. αιώνα το ελληνικό πάνθεον, ταξινομώντας τις λατρείες και τους μύθους που αναφέρονται στη γέννηση του κόσμου και των θεών.

 Η αρχαία ελληνική θρησκεία εμφάνιζε σαφώς μια ηθική διάσταση. Οι πληροφορίες που αντλούμε είναι ότι οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ότι οι θεοί τους ενδιαφέρονται  για τη δικαιοσύνη και τις πράξεις των ανθρώπων. Αν ο άνθρωπος αμάρτανε τότε διέτρεχε τον κίνδυνο να προκαλέσει την μήνιν των θεών.

Μια συνέντευξη του Κωστή Παλαμά

Είναι μια σπάνια συνέντευξη που πήραν οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας «Αθηναϊκά Νέα» το 1936, σε συνέχεια πολλών άλλων που είχαν δώσει την εποχή εκείνη μεγάλες προσωπικότητες της Αθήνας στην εφημερίδα. Μια συνέντευξη του κορυφαίου ποιητή μας Κωστή Παλαμά (Πάτρα 1859 - Αθήνα 1943), ο οποίος, εντυπωσιακά λακωνικός στις απαντήσεις του, εκφράζεται καταφανώς με περισσή απλότητα, παρρησία και ειλικρίνεια.
Η συνέντευξη προέρχεται από το ιστολόγιο «Παλιά Αθήνα», του συγγραφέα Θωμά Σιταρά:

-Τι γράφετε τώρα;

Δύσκολα τώρα γράφω∙ ως την τελευταία μου στιγμή θα με απασχολούν τα ποιήματά μου.

-Πότε πρωτοδημοσιεύσατε έργο σας;

-Πολλά χρόνια πριν από τον πρώτο ποιητικό τόμο «Τα τραγούδια της πατρίδος» (1885), στο ημερολόγιο του Ειρηναίου Ασωπείου εδημοσιεύτηκε ένα μου ποίημα∙ «το Γιούλι».

Αζίζ Νεσίν - Σώπα μη μιλάς! Μίλα!..

Φιλολογικό ψευδώνυμο του Μεχμέτ Νουσρέτ Νεσίν (Αζίζ ήταν το όνομα του πατέρα του – Χάλκη Κωνσταντινούπολης 1915 -  Σμύρνη 1995).  Τούρκος σατιρικός συγγραφέας και πολιτικός ακτιβιστής, ένας από τους πιο γνωστούς λογοτέχνες της Τουρκίας διεθνώς. Υπήρξε ένας από τους βασικούς εκπροσώπους του κριτικού ρεαλισμού στα τουρκικά γράμματα.

Πρωτοεμφανίστηκε το 1944, δημοσιεύοντας ποιήματα και διηγήματα στη λογοτεχνική σελίδα της εφημερίδας «Μιλιέτ». Ενώ είχε μπει στον στρατό αποτάχθηκε για τις αριστερές του πεποιθήσεις. Δούλεψε ως διορθωτής και συντάκτης ύλης σε εφημερίδες, ενώ τις απόψεις και τις ιδέες του διοχέτευσε στα διάφορα σατιρικά περιοδικά και εφημερίδες, ενεργοποιώντας τη λογοκρισία και τον εισαγγελέα. Έτσι, πέρασε συνολικά πεντέμισι χρόνια στη φυλακή.

Τον Σεπτέμβριο του 1955 συνελήφθη μαζί με άλλους αριστερούς ως υποκινητής του Πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Πόλης. Γρήγορα η κατηγορία κατέπεσε, αφού ήταν φανερό ότι τα «Σεπτεμβριανά», όπως έμειναν στην Ιστορία, τα είχαν οργανώσει οι μηχανισμοί της κυβέρνησης Μεντερές.

Επιλέγοντας την «Ασκητική» του Καζαντζάκη

Δε ζυγιάζω, δε μετρώ, δε βολεύουμαι! Ακολουθώ το βαθύ μου χτυποκάρδι.

Δεν είμαι ο κατάδικος που τον πότισαν κρασί για να θολώσει το μυαλό του.

με λαγαρά τα φρένα, νηφάλιος, δρασκελώ το ανάμεσα στους δυο γκρεμούς μονοπάτι.

Και μάχουμαι πώς να γνέψω στους συντρόφους, προτού πεθάνω. Να τους δώσω το χέρι μου, να προφτάσω να συλλαβίσω και να τους ρίξω έναν ακέραιο λόγο. Να τους πω τι φαντάζουμαι πως είναι τούτη η πορεία. και κατά πού ψυχανεμίζουμαι πως πάμε. Και πως ανάγκη να ρυθμίσουμε όλοι μαζί το περπάτημα και την καρδιά μας.

Ένα σύνθημα, σα συνωμότες, ένα λόγο απλό να προφτάσω να πω στους συντρόφους!

Ας ενωθούμε, ας πιαστούμε σφιχτά, ας σμίξουμε τις καρδιές μας, ας δημιουργήσουμε εμείς, όσο βαστάει ακόμα η θερμοκρασία τούτη της Γης, όσο δεν έρχουνται σεισμοί, κατακλυσμοί, πάγοι, κομήτες να μας εξαφανίσουν, ας δημιουργήσουμε έναν εγκέφαλο και μιαν καρδιά στη Γης, ας δώσουμε ένα νόημα ανθρώπινο στον υπερανθρώπινον αγώνα!

Η εμβληματική Πύλη των Λεόντων

Ο Μυκηναϊκός πολιτισμός ζωογονήθηκε από την επαφή του με τη θάλασσα και εμπλουτίσθηκε από τους πολιτισμούς της Κρήτης, των Κυκλάδων και της Ανατολής. Θα εξουσιάσει το Αιγαίο και έχοντας πυκνή επικοινωνία με την Ανατολή και τη Δύση θα εγκαταστήσει εμπορικούς σταθμούς.

Η Μυκηναϊκή Κοινή αποτελεί την κορυφαία φάση της ακμής των Μυκηναίων οι οποίοι έχουν να επιδείξουν μια κοινωνία ιεραρχημένη, γραφειοκρατικά συγκροτημένη –της οποίας τα μυστικά μάς προδίδει η Γραμμική γραφή Β’–, αξιόλογη ανακτορική οργάνωση, πλούτο και λαμπρή τέχνη που ακτινοβολεί στον τότε γνωστό κόσμο. 

Το σημαντικότερο κέντρο του μυκηναϊκού πολιτισμού, οι Μυκήνες, εκτείνονταν σε μια συνολική έκταση 30.000 τ.μ., και εκτός των άλλων κεντρικών κτισμάτων περιελάμβαναν και τη μνημειακή Πύλη των Λεόντων, το τριγωνικό ανάγλυφο της κύριας εισόδου της ακρόπολης. Έλαβε το όνομά της από την περίφημη ανάγλυφη παράσταση των δύο λιονταριών που κοσμούν το κουφιστικό τρίγωνο.

Η «παλιννόστηση» των λέξεων

Λεξιλογικοί «νόστοι»

 Ο «νόστος», η επιστροφή στην πατρίδα (από το ρήμα νέομαι «επιστρέφω»), δεν χαρακτήρισε μόνο «τη γλυκιά προσμονή της επιστροφής στην πατρίδα» που κατέληξε στο νόστιμος, αλλά έδωσε και «τον ψυχικό πόνο που γεννάει αυτή η προσμονή», τη νοσταλγία. Και ήταν μάλιστα οι Γάλλοι που κατέφυγαν στις ελληνικές λεξιλογικές πηγές, πλάσσοντας πρώτοι αυτοί το άλγος του νόστου, το nostalgie. Ετσι, από άλλο δρόμο, η λέξη επέστρεψε στη «λεξιλογική πατρίδα» της.

Η επιστροφή μιας λέξης ως δανείου στη γλώσσα από την οποία ξεκίνησε χαρακτηρίζεται ως αντι-δάνειο, ως επιστροφή δανείου, ως επιστροφή μιας λέξης στη γλώσσα στην οποία γεννήθηκε. Από τις πιο αποκαλυπτικές διαδικασίες λειτουργίας της γλώσσας στο πεδίο συνάντησης των λαών και των πολιτισμών είναι τα αντιδάνεια. Συνιστούν μαρτυρίες της περιπέτειας στη ζωή των λέξεων και μαζί παραδείγματα τού πόσο αυτά τα κατεξοχήν πνευματικά δημιουργήματα, που είναι οι λέξεις, εξελίσσονται εννοιολογικά περνώντας από γλώσσα σε γλώσσα, από λαό σε λαό, για να ξαναγυρίσουν συχνά στον τόπο καταγωγής τους πραγματοποιώντας έτσι τον «λεξιλογικό νόστο» τους.

Ερυθρόμορφος ρυθμός - δείγμα της μεγάλης ζωγραφικής των αρχαίων

Αττικός ερυθρόμορφος κάνθαρος, περ. 460 π.Χ.
Σάτυρος και Μαινάδα με θύρσο.

Λέμε μέσα στη ζοφερότητα της εποχής ότι προέχει η ομορφιά από όπου και αν προέρχεται. Η τέχνη, τόσο διάφανα, την περιέχει. Και ας μας λέει ο Γούντυ Άλεν («Μεσάνυχτα στο Παρίσι»)  ότι νοσταλγούμε πάντα άλλες εποχές που δεν τις έχουμε ζήσει. Την ομορφιά αναζητούμε για να εξωραΐσουμε πρώτα τουλάχιστον τα μάτια μας και ύστερα σιγά σιγά όλη την ύπαρξή μας.

Μια ματιά σε έναν ρυθμό αττικό χιλιάδων χρόνων πριν πλήρους καλαισθησίας, λοιπόν.

Η Αθήνα, κυριαρχούσα στην αγγειογραφία, ήδη κατά το τέλος του 6ου  αιώνα π.Χ. επιτυγχάνει τη γένεση μιας νέας τεχνικής για τη διακόσμηση των αγγείων. Είναι καθαρή παραλλαγή του μελανόμορφου ρυθμού, για την ακρίβεια η πλήρης αντιστροφή του. Το αγγείο ολόκληρο «βάφεται» μελανό και ο αγγειογράφος αφήνει «άβαφα», στο χρώμα του πηλού δηλαδή, τα σώματα των μορφών, ενώ οι λεπτομέρειες του σώματος και τα άλλα θέματα που θέλει να σχεδιάσει δηλώνονται με λεπτές γραμμές, παρέχοντας μεγαλύτερη ελευθερία στον καλλιτέχνη.